Ίωνος Δραγούμη: «Το κίνημα και η καταστροφή της Σαμοθράκης κατά το 1821»* και «το λογχισμένο Ευαγγέλιο»

[...] Τρεῖς μέρες βάσταξε τό μακελειό. Ὅσοι ξέφυγαν, ἄλλοι στά βουνά ἀνέβηκαν καί κρύφτηκαν στίς σπηλιές, ἄλλοι κατεβῆκαν στή θάλασσα καί τούς γλύτωσαν τά καράβια στή Ρούμελη καί στά νησιά. Οἱ Τοῦρκοι, γυρεύοντας παντοῦ ἀνθρώπους, ἔμπαιναν στά σπίτια  καί τά ρήμαζαν. Ὅσους εὕρισκαν τούς χαλοῦσαν στόν τόπο. Στήν ἐκκλησία μπῆκαν, τύφλωσαν τούς Ἅγιους, ἅρπαξαν ὅ,τι πολύτιμο εἶχε, σύντριψαν τήν Ἅγια Τράπεζα κ’ ἕνας, μέ μια λόγχη του, τρύπησε τό Εὐαγγέλιο πέρα πέρα.

                                                                                      Ίων Δραγούμης, «Σαμοθράκη»

 

 

Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, αρ. ταυτ. 2122:  Ευαγγέλιο από τη Σαμοθράκη λογχισμένο από τους Οθωμανούς το 1821 (25x34). Το ότι αυτό έχει διασωθεί από τον Ί. Δραγούμη δεν “μνημονεύεται”.

Ὁλίγοι τινές πρόκριτοι τῆς Σαμοθράκης εἶχον μυηθεῖ εἰς τά τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας εἴτε διερχόμενοι ἐκ Κωνσταντινουπόλεως εἴτε ὑπό τοῦ Μητροπολίτου Μαρωνείας ὅστις, λέγεται ὅτι ἔγραψε καί ἐπιστολήν περί τούτου εἰς αὐτούς. Προειδοποιηθέντες λοιπόν περί τῆς ἐν ὡρισμένῳ χρόνῳ ἐγέρσεως γενικῆς ἐπαναστάσεως ἧς, ὡς ἐβεβαίουν αὐτούς ἦθελον μετάσχει καί ἄπασαι αἱ νῆσοι, τόν Μάρτιον τοῦ 1821, οἱ Σαμόθρακες ἠρνήθησαν νά πληρώσουν τούς ζητουμένους φόρους, δι’ ὅ ἀπεστάλη αὐτοῖς ὑπό τῶν Τούρκων ὡς μεσάζων Ἴμβριός τις Λογοθέτης ὀνόματι, εἰς ὅν ἀπήντησαν λέγοντες ὅτι «δοσίματα δέν ἔχουν νά δώσουν, μονάχα μολύβι καί μπαρούτι». Εὐρίσκετο ἐν Σαμοθράκη Σάμιός τις ἔχων ὅπλον πολεμικόν, δι’ αὐτοῦ δέ καί τῶν εὐαρίθμων ἐν τῇ νήσῳ ὑπαρχόντων ἄλλων ὅπλων προεγύμναζε Σαμόθρακάς τινας εἰς τήν σκοποβολήν. Τήν 1ην Σεπτεμβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους, τουρκικός στρατός ἀποτελούμενος ἐκ 1.000 ἕως 2.000 ἀνδρῶν προερχόμενος δ’ ἐκ Τενέδου ἀπεβιβάσθη εἰς τήν νοτιοδυτικήν παραλίαν τῆς νήσου εἰς θέσιν καλουμένη Μακρυλιές καί ἀνήρχετο πρός τό χωρίον, κείμενον εἰς ὕψωμα ἀμφιθεατρικῶς καί περιβαλλόμενον ὑπό βραχωδῶν κλιτύων. Μόλις ἐπλησίασε πρός τήν στενόπορον εἴσοδον τοῦ χωρίου τήν ἐπονομαζομένην Σταυρί, πυροβολισμοί τινες ἀπό τῶν δύο λόφων Βρυχοῦ καί Κούκου ἔνθεν καί ἔνθεν τῆς εἰσόδου, ἀνέκοψαν ἐπ’ ὁλίγον τήν πορείαν αὐτοῦ. 30 ἕως 35 Σαμόθρακες μετά τῶν Σαμίων (ἤ κατ’ ἄλλους 30-40 Μακεδόνες κτίσται παρεπιδημοῦντες ἐν τῇ νήσῳ) ἦσαν οἱ πυροβολήσαντες. Ὁ Σάμιος σημαδεύσας ἐφόνευσε τόν σημαιοφόρον τῶν Τούρκων κατά τόν δεύτερον ὅμως πυροβολισμόν ραγέντος τοῦ ὅπλου αὐτοῦ ἐζήτησεν τό ὅπλον ἑνός τῶν συντρόφων του. Μόλις ἀντελήφθησαν τούτον οἱ λοιποί ἐπαναστάται φοβηθέντες ἐτράπησαν εἰς φυγήν πρός τά βουνά.

Το ολοκαύτωμα της Σαμοθράκης (19ος αι.)  François-Auguste Vinson, Louvre Museum, Paris, France

  

Εἰσελάσαντες δ’ ἀνενόχλητοι οἱ Τοῦρκοι εἰς τό χωρίον ἐνέπνευσαν τὸν πανικόν εἰς τούς κατοίκους καί συλλαβόντες τῇ βοηθείᾳ Σαμόθρακός τινός Κυριάκου, ὀνομασθέντος Τσαούση ὑπό τῶν Τούρκων 700 ἄνδρας ἤγαγον αὐτούς εἰς τόπον τινά ὑπό τό βυζαντινόν φρούριον καί ἔσφαξαν αὐτούς. Ὁ Κυριάκος Τσαούσης ἀνεκάλυπτε καί ἐκάλει ἐν ὀνόματι τῶν Τούρκων τούς Σαμόθρακας νά παραδοθῶσιν, ὑπεσχούμενος ὅτι δέν θά πάθωσί τι. Οἱ μᾶλλον εὔπιστοι παρεδίδοντο. Σήμερον δέ ἡ σαμοθρακική παροιμία «Δέν εἶμαι ἀπό τούς ἑφτακοσίους» σημαίνει «δέν ἀπατῶμαι εὐκόλως»· ἡ δέ φρᾶσις «Αὐτός εἶναι ἀπό τούς 700» δηλοῖ ὅτι ἀπατᾶταί τις εὐκόλως. Ἀλλά καί γυναῖκας ἐφόνευσαν καί ἄλλας ἔλαβον εἰς τήν κατοχήν των μετά τῶν τέκνων αὐτῶν, τάς δέ οἰκίας διήρπασαν καί εὰσορμήσαντες εἰς τήν ἐκκλησίαν ἐλόγχισαν εἰκόνας, κατέστρεψαν στασίδια, ἔκαυσαν ἤ ἔσχισαν βιβλία καί ἥρπασαν δισκοπότηρα καί ἱερά ἄμφια καί πᾶν τό πολύτιμον. Εὐαγγέλιόν τι διά τῆς λόγχης διαμπερῶς ἐτρύπησεν ἡ ἀγρία μανία στρατιώτου. Ἡ ἡμέρα αὔτη, 1η Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους 1821 λέγεται ὑπό τῶν Σαμοθράκων ἡμέρα τοῦ χαλασμοῦ, εἰς μνημόσυνον δὲ αὐτῆς ἐποιήθη ὑπό τῆς δημώδους Μούσης τό ἑξῆς τετράστιχον ἀδόμενον ἔτι ἐν Σαμοθράκῃ: 

Σήμερα εἶναι Τρίτη καί πρωτοσταυρινιά

ὅπου μᾶς ἐχαλάσαν οἱ Τοῦρκοι τά σκολιά

Πού παίρναν τά κεφάλια κι ἀφίναν τά κορμιά

Γεμίσαν τά σοκάκια καί ὅλα  τά στενά (1).

 

(1)Ὑπάρχει καί ἄλλη ἔκδοσις τοῦ ποιήματος ἧν δέν ἠδυνήθην ὁλόκληρον νά μάθω. 

Ἐπί μῆνα ἤ κάτ’ ἄλλους ἐπί δύο μῆνας ἔπειτα, ἀνεζήτουν οἱ Τοῦρκοι τῇ βοηθείᾳ τοῦ Κυριάκου Τσαούση, εἰς τά δύσβατα τῆς νήσου ὄρη καί δυσπρόσιτα σπήλαια, τούς κρυπτομένους ἐκεῖ κατοίκους, ὅσοι δέν κατόρθωσαν διά θαλάσσης νά διαφύγωσιν. Ἀνακαλύπτοντες δέ αὐτούς ἔσφαζον αὐθωρεῖ ἀνυπερασπίστους. Τοιοῦτος ἦτο ὁ τρόμος τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων ὥστε καί εἰς μέρη ἔνθα διά τῆς κυλίσεως μιᾶς μόνης πέτρας ἦτο δυνατόν καί εὔκολον νά διώξωσι τούς ἀναζητοῦντας αὐτούς Τούρκους, ἄφινον αὐτούς νά τούς συλλαμβάνουν ἄνευ ἀντιστάσεως. Εἰς τι σπήλαιον τῆς νήσου ἐπονομαζόμενον ἔκτοτε τοῦ Γέρου ἡ σπηλιά, κατεσφάγη ὁ δημογέρων τῆς νήσου. Μητέρες ἴνα σωθῶσιν ἐγκατέλιπον εἰς τούς δρόμους ἤ εἰς τά βουνά τά τέκνα των, ἄλλαι ἐκρήμνιζον αὐτά ἀπό τῶν βράχων ἴνα μή ἀποθάνωσι τῆς πείνης. Τάς συλλαμβανομένας ἐξ αὐτῶν ἀπῆγον οἱ Τοῦρκοι καί μετά τῶν τέκνων ἐξηνδραπόδιζον. Ἐξαντλήσαντες σχεδόν τό κυνήγιον τοῦτο, ἀφοῦ ἔσφαξαν έν τέλει καί τόν ὑπηρετήσαντα αὐτούς πιστῶς Κυριάκον Τσαούσην, ἐγκατέλιπον τήν νῆσον ἀποκομίζοντες λάφυρα καί ἄγοντες ἀνδράποδα. Ἐκ τῶν δουλωθέντων ἄλλοι ἐξώμοσαν, ἄλλοι ἐπωλήθησαν ὡς δοῦλοι. Τινές τούτων ἐξηγοράσθησαν ἔπειτα (ἐντός ἑνός ἤ δύο ἐτῶν) ὑπό χριστιανῶν καί ἀπελευθερώθησαν. Οἱ ὁλίγοι ἀπομείναντες ἐν τῇ νήσῳ ὡς καὶ τινες ἐκ τῶν διά θαλάσσης διαφυγόντων ἐπανῆλθον καί 130 οἰκογένειαι,  ἀποτέλεσαν τόν πυρῆνα νέου οἰκισμοῦ τῆς νήσου. Πέντε ἐκ τῶν ἐξωμοσάντων κατά τό 1821 ἀνδρῶν ἐπανελθόντες μετά τινα ἔτη εἰς Σαμοθράκην ἠσπάσθησαν πάλιν τόν Χριστιανισμόν.

                                                  

Καταγγελθέντες ὅμως είς τόν καδήν τῆς Μάκρης εἰς ὅν καί ἡ Σαμοθράκη ὑπήγετο, ὑπέστησαν μαρτυρικόν θάνατον κατά τό 1837, μή θελήσαντες νά ἐξομώσουν καί αὖθις. Ἐν Μάκρῃ, Ἁγίῳ Ὅρει καί Σαμοθράκῃ τὴν 7 Ἀπριλίου ἑκάστου ἔτους ἑορτάζεται ἡ μνήμη τῶν πέντε τούτων νεομαρτύρων Γεωργίου, Μανουήλ, Θεοδώρου, Μιχαήλ καί Γεωργίου, ψαλλομένης ἀκολουθίας συντεθείσης ὑπό Ἰακώβου τινος μοναχοῦ τό 1843, ὅστις ἔγραψε καί τήν διήγησιν τοῦ μαρτυρίου. Κατά τήν 7 Ἀπριλίου οἱ ἐκ Σαμοθράκης ἀπόγονοι τῶν 5 μαρτύρων τελοῦσι κάτ’ ἔτος μνημόσυνον μετ’ ἐκθέσεως κολλύβων. Τά ὀστά αὐτῶν κατέκειντο πρῶτον ἐν Μάκρῃ, ἔπειτα ἐν Ἀγίῳ Ὄρει νῦν δέ μετεκομίσθησαν εἰς Σαμοθράκην. Ἐν ἐκκλησίαις τῆς Σαμοθράκης ἀπόκεινται εἰκόνες τῶν νεομαρτύρων, φερόντων φουστανέλλας.

       Ἐπί 7 ἤ 8 ἔτη μετά ταῦτα, μέχρι τοῦ τέλους τῆς εἑλληνικής ἐπαναστάσεως ἐλυμαίνοντο τήν νῆσον διά συχνῶν ἐπιδρομῶν Σκύριοι καί Ἰκάριοι ληστοπειραταί μή ἀφίνοντες ἐν ἡσυχίᾳ τούς κατοίκους, οἵτινες ἐπί μακρά ἔτη ἔπειτα, ἅμα τῇ ἐμφανίσει πλοίου ἐν τῇ νήσῳ ἐτρέποντο πρός τά ὅρη καί ἐκρύπτοντο ὑπό φόβου ἱεροῦ συνεχόμενοι.

        Ταῦτα συνέλεξα αὐτός ἐν Σαμοθράκῃ ἐκ στόματος κατοίκων τῆς νήσου γνωριζόντων αὐτά ἐκ παραδόσεως. Ἐβοήθησέ μοι δέ εἰς τοῦτο καί ἡ πραγματεία τοῦ Σαμόθρακος ἱατροῦ Ν. Φαρδύ, ἡ μόνη, ὅσον ἐγώ τουλάχιστον εἶδον, περί τοῦ κατά τό 1821 κινήματος καί τῆς καταστροφῆς τῆς Σαμοθράκης, μονογραφία δημοσιευθεῖσα ἐν τῷ περιοδικῷ Ἀπόλλων (ἔτου Δ΄, ἀρ. 40 καὶ 41, 1886 ἐν Πειραιεῖ). Εὑρών δέ ἐν τῇ βιβλιοθήκῃ τοῦ Ν. Φαρδύ ἐν Σαμοθράκῃ τό διά τουρκικῆς λόγχης διαπερασθέν κατά τό 1821 Εὐαγγέλιον χωρίου, ἔλαβον αὐτό πρός κατάθεσιν εἰς τό ἐν Ἀθήναις Ἱστορικόν καί Ἐθνολογικόν Μουσεῖον, ὡς ἐθνικόν κειμήλιον. Τῇ παρακλήσει μου δέ ἀντεγράφη ἐκ τοῦ χειρογράφου τοῦ μοναχοῦ Ἰακώβου (1843) ἡ περί τοῦ μαρτυρίου τῶν πέντε νεομαρτύρων διήγησις, τό δέ ἀντίγραφον τοῦτο ἀποστέλλεται σύν τῷ παρόντι σημειώματι τῇ ἐν Ἀθήναις Ἱστορικῇ καί Ἐθνολογικῇ Ἑταιρείᾳ πρὸς δημοσίευσιν.

Ἐν Δεδεαγάτς τῇ 15 Ἰουλίου 1906

[Ἴων Δραγούμης] 

 

*Μεταγραφή: Νώντας Τσίγκας. Από το Αρχείο Ίωνος Δραγούμη/ΑΣΚΣΑ/Τμήμα Αρχείων. ΦΑΚΕΛΟΣ  4 ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ – ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ – ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ 1902-1912/Υποφάκελος  3 Επιστολές – Σημειώσεις 1905-1906-1907, υπ. αριθ. 12. Σαμοθράκη: α. Κείμενο με τίτλο «Το κίνημα και η καταστροφή της Σαμοθράκης κατά το 1821.» Δεδέαγατς με ημερομηνία 15 Ιουλίου 1906.