Το τελευταίο του βιβλίο…

 

 

Γνωστά και άγνωστα ονόματα παρελαύνουν σε αντίστιξη: LOEWE – MOSCHELES, LACHNER – BURGMULLER, KALLIWODA – BERWALD, FARRENC – REBER, RUFINATSCHA – GADE, GOUVY – GOUNOD, VOLKMANN – FRANCK, RAFF – REINECKE, DIETRICH – JADASSOHN, DRAESEKE – GOETZ, SVENDSEN – KLUGHARDT, SGAMBATI – MARTUCCI, PARRY – STANFORD, FIBICH – TANEYEV, MAGNARD – GLAZUNOV…

Τίτλος ομιλητικός: Συμφωνίες που δεν πρόλαβαν την κιβωτό του Νώε. Βιβλίο που κανείς ίσως δεν το πήρε μυρουδιά.  Ολιγοσέλιδο, και με όχι τόσο σπουδαία εκδοτική επιμέλεια, το τελευταίο του βιβλίο από τις εκδόσεις Οδός Πανός, τυπώθηκε τέλος του 2021, όταν ο Μάρκος είχε αρχίσει να καταπίπτει. Πιστός όμως στην «σταθερή του οφειλή» να μην αφήσει να περάσουν απαρατήρητα δημιουργοί και έργα της λόγιας ή της λαϊκής μουσικής, που τόσο οι «ειδήμονες» όσο και «το κοινόν» ανοήτως αντιπαρέρχονται, συνέχισε να γράφει για τους αγνοημένους («ελάσσονες») συνθέτες και για τα παραμελημένα παιδιά (=ήσσονα έργα) των Μεγάλων συνθετών. [Είχε αρχίσει κάμποσα χρόνια νωρίτερα  να δημοσιεύει σχετικά με τις Σελίδες από το Ημερολόγιο ενός νέου μουσικολόγου (εκδόσεις Γκόνη 2007) και με τις Σημειώσεις ενός μελομανούς, σε  συνέχειες μέσα από τις σελίδες του περιοδικού Οδός Πανός].

Στο οπισθόφυλλο σημειωμένα: «Και, παρακολουθώντας τη μουσική κίνηση από τις αίθουσες συναυλιών και τα ραδιόφωνα, θα διαπιστώσει ότι, σε μερικές περιπτώσεις, μόνο ένα μέρος των Συμφωνιών τους έχει ενταχθεί στο τακτικό ρεπερτόριο των ορχηστρών. Π.χ. από τις τέσσερεις Συμφωνίες του Berlioz, είναι τελείως άγνωστη, στους περισσότερους ακροατές, η ανεπανάληπτη "Πένθιμη και θριαμβευτική", ή, από τις εννέα του Dvorak, ποτέ δεν ακούγονται οι πρώτες τέσσερις και, σπάνια, η 5η ή η 6η. Θύμα, επίσης, αυτής της μονομέρειας είναι και ο Saint-Saens, του οποίου παίζεται μόνο η τελευταία από τις πέντε Συμφωνίες του. […] Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να ειπωθεί και για τους Bruckner και Tchaikowsky». Και παρακάτω: «Το χειρότερο όμως είναι ότι, στα περισσότερα από αυτά τα συγγράμματα, αποσιωπούνται τελείως ονόματα συνθετών που πρόσθεσαν στη μουσική φιλολογία Συμφωνίες εφάμιλλες ή ακόμα κι ανώτερες από τις καθιερωμένες».

Ο Μάρκος Δραγούμης των αφανών και των αποσιωπημένων. Ανθρώπων και έργων…

 

 

 

Αιθεροβάμων!

 

 

 

               Ο Μ. Δραγούμης στα κεραμίδια του Ναού της Ανάληψης στο Όρος της Αίγινας τον Νοέμβριο του 1960.

 

Ηλιόλουστη γεναριάτικη μέρα στο Α΄ νεκροταφείο της Αθήνας. Δεν αξιώθηκα να πάω. Για μια ακόμα φορά το ιατρικό καθήκον στάθηκε εμπόδιο στης ψυχής την κίνηση. Σαν γιορτή θα ήταν,  κι o τραγουδιστής και συνθέτης Θανάσης Μωραΐτης, φίλος και στενότατος συνεργάτης του Μάρκου στο Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο επί τριάντα συναπτά έτη, μου είπε πως είχε όλα τα χαρακτηριστικά της λυτρωτικής  χαρμολύπης το ξόδι αυτό. Τι κι αν απαξίωσε το «Υπουργείον επί του Πολιτισμού» να δηλώσει το παραμικρό για τη εκδημία του; Oι άνθρωποι που έπρεπε, που έμαθαν και έσπευσαν και συνέρρευσαν αυθόρμητα ήταν εκεί. Εκτός από τους δικούς του, κοντινούς και φίλους, μπορεί εναπομείναντες γνωστοί του από τα Κύθηρα, τη Ζάκυνθο, τη Λευκάδα, την Εύβοια, τη Χίο, τη Σαμοθράκη, τον Ελικώνα μα προπάντων από την Αίγινα, αλλά και Αθηναίοι με ευαισθησία και ψυχική ευγένεια θα είχαν έλθει, μαθητές του στο Κολλέγιο Αθηνών ή το  Ωδείο Αθηνών θα βρίσκονταν ανάμεσα. Πιο πολύ στάθηκε ο Θανάσης στους απλούς ανθρώπους που είχαν καταφθάσει για την τελετή  και έδειχναν αληθινή συντριβή, άνθρωποι ολότελα άγνωστοι άσημοι, αόρατοι στο φως της δημοσιότητας. Θα ήταν ίσως από αυτούς για τους οποίους σε παλιότερο κείμενό του, αφιερωμένο στον Μάρκο, ο ίδιος είχε γράψει:

Αν κάποιος μεταβεί μαζί με το Μάρκο σε αποστολές επιτόπιων ηχογραφήσεων, θα δει και θα καταλάβει την περηφάνια του για τους –κατά πολλούς– άξεστους και ήσσονος σημασίας μουσικούς και τραγουδιστές. Καταξιώνει και προσεγγίζει όλους τους άγνωστους μουσικούς με τον ίδιο τρόπο που καταξιώνει και τον λατρεμένο του συνθέτη Έκτορα Μπερλιόζ.

Ο Μάρκος σε συνέντευξή του στην Πόλυ Κρημνιώτη (Κυριακάτικη  Αυγή, Μεγ. Σάββατο της 10 Απριλίου  του 2004) έλεγε:

«Εγώ αγαπώ πολύ τους άλλους. Δεν μ’  ενδιαφέρει η δική μου προβολή. Εγώ δεν είμαι πάρα ένας κρίκος σε μια τεράστια αλυσίδα. Ήθελα λοιπόν να γνωρίσω και τους άλλους κρίκους, γι’ αυτό ασχολήθηκα μαζί τους. Με γοήτευε ότι αυτοί οι άνθρωποι, μάλλον άγνωστοι, κάνανε τόσο σπουδαία δουλειά. Σκεφτόμουν ότι αν έφευγα εγώ ίσως να μην ξέραμε καν ότι είχαν περάσει από τη μουσική μας. Μ’ ενδιαφέρει να βγάζω στην επιφάνεια κάτι άγνωστο ή κάτι γνωστό να το προσεγγίζω διαφορετικά».

Ακόμα και στην κηδεία του λοιπόν, αυτός που τόσο φοβήθηκε το θάνατο, ίσως, μια τέτοια ώρα, μ’ αυτό το «είδος» ανθρώπων εκεί γύρω να πλειοψηφεί, θα πήρε θάρρος και, σπεύδοντας αόρατος τοις πάσι, περιχαρής και νεότατος, ευκίνητος πια, αμέσως θα σκαρφάλωσε σε τίποτα κεραμίδια παρακείμενης στέγης για να απαγγέλλει από εκεί απόσπασμα από το ποίημά του  Οι Αιθεροβάμονες* το αφιερωμένο στον Λεωνίδα Εμπειρίκο:  

 

Παίρνοντας στάση σφαιροβόλου ἤ ἀφεντικοῦ

στίς λίμνες

στά κοινοτικά ἀλσύλλια

στούς ἀνέμους

οἱ αἰθεροβάμονες

τσουγκρίζουνε γυμνοί τά ποτηράκια τους

καί πίνουν εἰς ὑγείαν

τῆς ποτοποιίας τῆς ἀγάπης μας

τῆς ἐτησίας ἐκπληρώσεως τῶν παραθαλασσίων πόθων μας

τῆς αἰσίας ἀνυψώσεως μας στίς μπακιρένιες κολυμπῆθρες τῶν ὀνείρων μας

καί τῆς πλήρους κατισχύσεως τῆς ἐαρινῆς μας ἰσημερίας.

 

*Από την πρώτη του ποιητική συλλογή, Ο καρφιτσωμένος Σείκιλος, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1974.

 

 

 

 

 

 

Το σάλπισμα της αύριον*

 

                                                Ο Μάρκος Δραγούμης το καλοκαίρι του 1936 (;) στην Αίγινα

 

Ἀπ’ τή θάλασσα ἐκπηγάζουν νέοι ἦχοι

τούς συλλαμβάνουν πρῶτα πρῶτα τά ποντίκια

ἀλαφιασμένα χώνονται στά λούκια

μέσ’ στίς πόλεις πανικός καί ἀνασφάλεια

οἱ βρυκόλακες γυρίζουν δῶθε-κεῖθε

καί συμπλέκονται μέ μᾶς καί μεταξύ τους.

Στό θρόνο του ὁ σατράπης διαολοστέλνει

τό Γ΄ ΣΩΜΑ του ἀργοπνίγεται στούς βάλτους

ἀπ’τόν ἥλιο ξετρυπώνει μιά μυίγα

πού κατεβαίνει καί σέ λίγο θά μᾶς κάψει

τά λόγια μέ τά ἔργα μας σκορπίζουν

κι ἀνοίγουμε στό διάβα μας μιά τρύπα.

 

 __________________________

*Από την ποιητική συλλογή του Μάρκου Φ. Δραγούμη, «Τα μαχαιροπήρουνα της προγιαγιάς μου», Δωδώνη 1986.

 

 

 

 

"H αρπαγή από το Σεράι"...

[από τις "Σημειώσεις ενός μελομανούς"του Μ.Φ. Δραγούμη]

Ο αγαπημένος φίλος, μουσικολόγος και ποιητής, Μάρκος Δραγούμης είχε  την καλοσύνη να μου ταχυδρομήσει μια δημοσίευσή του [Σημειώσεις ενός μελομανούς] στο τελευταίο* τεύχος του περιοδικού της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών  (Μάρτιος 2018,Τ. 84-85). Αποσπάσματα από τις Σημειώσεις ενός μελομανούς του Μ.Φ.Δραγούμη  έχουν επίσης δημοσιευτεί και στα τεύχη 172 & 174 του περιοδικού Οδός Πανός του Γ. Χρονά.

Έξω καρδιά καιρός στην πόλη. Ήλιος και φωτισμένο ιδανικά απομεσήμερο στη πλατεία Αριστοτέλους. Μοναχική βόλτα μετά τη δουλειά. Ρουφούσα το κρασί μου με μικρές θαυματουργές γουλιές και διάβαζα το χαρίεν και θυμοσοφικό κείμενο... Ο εύθυμος, σατυρικός και σχετικά θυμωμένος τόνος του, στο απόσπασμα  επιστολής προς τον φίλο του Avrohom - με αφορμή μια ..."νεωτεριστική" εκδοχή της όπερας του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, στάθηκε αρκετός για να διασκεδάσω εντός μου τα (δραματικά...)  τεκταινόμενα τελευταίως μεταξύ ημών και των "φίλων" Τούρκων, για τους οποίους ο Μάνος Χατζηδάκις, εκφράζοντας κάποτε την μεγάλη εκτίμηση που τους φύλαγε, διατύπωσε το αποφθεγματικό: "Τους προτιμώ ως εχθρούς παρά ως φίλους...".  Μεταφέρω το απόσπασμα:

22 Oκτωβρίου 2012

Αγαπητέ Avrohom,

[...] Χθες παρακολούθησα στην TV την "Απαγωγή απ΄το Σεράι" όπως ανεβάστηκε το 2006 στο Φεστιβαλ του Salzburg. Αυτό που είδα ήταν φρικτό. Ντρέπομαι που ζω σε εποχή που παραχωρεί στους σκηνοθέτες το δικαίωμα να παραμορφώνουν, ν' αλλοιώνουν και να κακοποιούν. Δεν μπορείς να φανταστείς σε τι ακρότητες κατέφυγε ο δράστης (δεν συγκράτησα το όνομά του) για να εντυπωσιάσει το κοινό και ν' ακουστεί τ' όνομά του σε βάρος του Mozart.

 Οι μιλητοί διαλογοι αντικαταστάθηκαν με δικές του ασυναρτησίες, οι ηθοποιοί φορούσαν αλλοπρόσαλλες φορεσιές [ψηλά καπέλα, μαύρα κοστούμια, κόκκινες γραβάτες, γελοίες ποδιές] κι ένα ηλεκτρικό σίδερο μ' ένα πελώριο μαχαίρι κυκλοφορούσαν  χωρίς κανένα λόγο από το ένα χέρι στο άλλο. Οι χορωδοί χειρονομούσαν συνεχώς σαν φρενοβλαβείς, δυό παιδάκια κυκλοφορούσαν στη σκηνή χωρίς λόγο, το Σεράι δεν έμοιαζε με Σεράι, οι Τούρκοι [άνδρες και γυναίκες] δεν φορούσαν χαρακτηριστικά ρούχα, οι υποτιθέμενες φυλακισμένες του Πασά κινούνταν ελεύθερες στη σκηνή και μπορούσαν ανά πάσαν στιγμή να το σκάσουν, ο  Belmonte ήταν πότε ο εαυτός του και πότε ο Pedrillo, ο  Pedrillo το ίδιο, και σε αρκετές περιπτώσεις οι γυναίκες όσο και οι άντρες, ακκίζονταν σαν ομοφυλόφιλοι. Τα παραπάνω περιγράφουν μόνο αμυδρά τα αίσχη που είδα. Για μένα το φταίξιμο βαραίνει εξ ίσου τον σκηνοθέτη και τον διευθυντή του Φεστιβάλ [...]

Φιλικά, Μάρκος

ΥΓ. Ξέχασα να σου γράψω ότι υπήρχε μόνιμα στη σκηνή ένα πλυντήριο πιάτων.

Βρήκα στο διαδίκτυο ανάρτηση σχετική με αυτό το έργο του W.A. Mozart που ανέβηκε τότε (2006) στο Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ:

 YΓ. Στο εξώφυλλο του περιοδικού "Πολύτονο" το απόσπασμα από τον Τ.Σ. Έλιοτ κλείνει με τη φράση Τhe end is where we start from ["Στο τέλος μου είναι η αρχή μου"]. Το τεύχος αναγγέλεται πως είναι το ...ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ. Η  συνήθης μοίρα και κατάληξη των εντύπων περιοδικών -και όχι μόνον- στην Ελλάδα του 21ου αιώνα...]