«σὰν ἕνας αἰθέρας λεπτός καὶ φωτεινός…»

 

MNHMH IΩΝΟΣ (ΙΩΑΝΝΗ) ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗ

(Αθήνα, 2/15 Σεπτ. 1878 – 31 Ιουλ. /13 Αυγ. 1920)

 

 

                                                Βότσαλα από τις ακτές της Σαμοθράκης κρατημένες από το 1988

 

Η δολοφονία του, στις 31 Ιουλίου του 1920, ίσως να έγειρε κι άλλο την πλάστιγγα προδικάζοντας, στις επερχόμενες εκλογές της ίδια χρονιάς, τη συντριβή του Ελ. Βενιζέλου. Εθιμικά, τέτοιες μέρες, δημοσιεύονται κείμενα με θέμα το σκαιό πολιτικό έγκλημα. Φέτος, εγώ τουλάχιστον, δεν θα το κάνω. (Ωστόσο, περιμένω με ανυπομονησία την έκδοση του βιβλίου του φίλου καθηγητή Θανάση Διαμαντόπουλου από τις εκδόσεις Πατάκη,  που θα ρίξει, εκτός των άλλων αποκαλυπτικών που πραγματεύεται, καινούργιο φως και στη δολοφονία του).

Ο Ίων Δραγούμης αποτελεί διαρκώς ζώσα παρουσία, ευγενή και φίλια μορφή στη ζωή  μου. Δική μου έγνοια συνεχίζει να παραμένει το ίδιο το έργο του μα πιο πολύ τα «ημερολόγιά» του,  οι «περιπέτειες της καρδιάς»*, «τα γεγονότα του μέσα κόσμου»** του Έλληνα «εγωτιστή» (άπαγε του égoïsme, γράφε και βλέπε égotisme) που εκδοτικώς κακόπαθαν, λογοκρίθηκαν, κρύφτηκαν, χειραγωγήθηκαν. Τις εννοώ όλες τις λέξεις. Αυτός, ο δεύτερος θάνατος του Δραγούμη ήταν αργός. Κράτησε έναν αιώνα και ήταν το αποτέλεσμα μιας δεινής αλληλουχίας σκοπιμοτήτων που πρόβαλαν απέναντι στο κορυφαίο και σχεδόν μοναδικό αυτό για τα ελληνικά γράμματα κατάλοιπό του.

Εις μνήμην δημοσιεύω σήμερα για πρώτη φορά  δυο σύντομες, συνεχόμενες ημερολογιακές εγγραφές του 1900 από τα Τετράδιά του. Ο Δραγούμης είναι εδώ είκοσι ενός ετών. Η παράλειψη της δημοσίευσης των δύο σελίδων (41b και 42b) από τον Ερμή, στον Α΄ τόμο των Φύλλων Ημερολογίου (1988), δεν φαίνεται να αποτελεί λογοκριτικό επίνευμα αλλά στυφό καρπό προχειρότητας και επιπολαιότητας της επιμέλειας και χαλαρής επίβλεψης της έκδοσης…

Το δίνω κρατώντας την ορθογραφία του Δραγούμη. Με πλάγια γραφή όσα ο ίδιος υπογραμμίζει στο Τετράδιο. Εντός αγκυλών ότι  από εκείνον έχει παραλειφθεί και ολοκληρώνει νοηματικά, κατά την άποψή μου, τη φράση.

Φεβρουαρίου 29 [1900]   

[…] Βλέπω καὶ ἀνθρώπους χωρίς ζουμί, καὶ  περισσότερους μάλιστα [απ’] ὅσoυς διαβάζω. Ἀλλ’ αὐτό δὲν σημαίνει ὅτι τοὺς βλέπω·  δηλαδή ὅτι μ’ ἀρέσουν, καὶ, ἀφοῦ λείψουν, τοὺς ξαναθέλω.

     Θὰ διαβάζω πάντα γιατὶ μ’ ἀρέσουν οἱ ἰδέαις τῶν ἄλλων, καὶ ἡ προσδοκία νὰ δῶ τὶ θὰ συμβοῦν ἡ δικαίς μου ὅταν τῄς ἐγγίσουν. Ἔτσι ἔρχομαι εἰς σχέσεις μὲ ἀνθρώπους πολλούς, ποὺ ἔχουν ἰδέαις ὁλιγώτερο κοιναίς ἀπ’ τῶν ἀνθρώπων ποὺ βλέπω, καὶ ὡραιότεραις. Μ’ ἀρέσει νὰ τὰ διαβάζω γιατί μ’ ἀρέσει τὸ ὡραῖο.

 

6 Μαρτίου [1900]

Βγαίνω στὴ δύση τοῦ ἡλίου περίπατο. Τότε ἡ φύσις εἶνε τόσο ἁρμονική. Ὅλα τὰ χρώματα μαλακόνουν καὶ τὸ φῶς εἶνε σὰν ἀτμοσφαῖρα ποὺ μὲ περιβάλλει, ὅπως τῆς σελήνης τὸ φῶς ποὺ φαίνεται σὰ νὰ μὴν πέφτει ἀπ’ τὴ σελήνη, ἀλλά σὰν νὰ γλυκοστάζει ἀπό παντοῦ, ἀπ’ τά κλαδιά τῶν δένδρων, σὰν ἕνας αἰθέρας λεπτός καὶ φωτεινός περιλούει, ποτίζει ὅλα.

___________________________________________

*Σταντάλ   **Κλέων Παράσχος

Πηγή: Ἀρχεῖο Ἴωνος Δραγούμη, Α.Σ.Κ.Σ.Α.–Τμῆμα Ἀρχείων, Φάκ. 1, Ἡμερολόγια-Τετράδια 1894-1912, Ὑποφάκ. 2, Τετράδιο 3, σελ. 41b & 42a. Ἐγγραφές τῆς Φεβρουαρίου 29 καὶ 6 Μαρτίου [1900].

 

 

 

 

Αμνήστευσε η «Συνθήκη της Λωζάννης» τους δολοφόνους του Ίωνος Δραγούμη;

 

Σαν αύριο, στις 31 Ιουλίου/13 Αυγούστου* 1920, δολοφονήθηκε στην Αθήνα ο Ίων Δραγούμης.  

Ας μην  πάρουμε  τοις μετρητοίς  όλα όσα ακολούθησαν. Η «απονομή δικαιοσύνης» ήταν για το θεαθήναι (κανονική κωμωδία...)  και για την ικανοποίηση του περί δικαίου αισθήματος των αφελών. Αφού καθυστέρησε όσο γινόταν περισσότερο η ανακριτική διαδικασία —και πρωτοδίκως απαλλάχθηκαν οι Μπενάκης, Γύπαρης κλπ.— το βάρος των ποινών έπεσε «στα όργανα», τους απλούς μισθοφόρους του Τάγματος  Ασφαλείας («Γυπαραίοι»), που δολοφόνησε  τον Δραγούμη (το: «εκτέλεσε» πρέπει να πάψουμε να το χρησιμοποιούμε στην περίπτωσή του καθώς αφορά θανατωθέντες ύστερα από νόμιμη δίκη….)

Η απόφαση λοιπόν του δικαστηρίου ήταν η παρακάτω:

 

(Εκ προμελέτης φόνο με μετρίαν σύγχυσιν, λόγω της ειδήσεως της αποπείρας κατά του Βενιζέλου, είχαν λοιπόν, κατά το δικαστήριον,  διαπράξει οι Ταγματασφαλίτες που διατάχθηκαν από ανωτέρους των  ̶ ή κάποιον άλλον ... ̶  να σηκώσουν τα όπλα, να σημαδέψουν, να σκοτώσουν τον Δραγούμη, να συλλήσουν τον νεκρό του και να τον αφήσουν έπειτα, φεύγοντας, να κείτεται  μέσα στο δρόμο...)

Με κατάπληξη είδα ότι στο Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου απόκειται το Φύλλο Μητρώου του Στρατιώτη Γεωργίου Καλλιτσάκη του Μιχαήλ με τις στρατολογικές του μεταβολές (εκδόθηκε το 1929). Εκεί διαβάζουμε:

1919  Κατετάγη στη Μεραρχία Κρήτης

1920  Προφυλακίστηκε για το φόνο του Ι. Δραγούμη

[πουθενά το ότι καταδικάστηκε/ή το είδος της καταδίκης]

1923 Πήρε αμνηστία και αποφυλακίστηκε βάσει δήλωσης επισυνημμένης της Συνθήκης της Λωζάννης

1925  Κατετάγη ως έμμισθος εθελοντής στο Τάγμα Δημοκρατικής φρουράς

1925  Απελύθη από το Τάγμα της Δημοκρατικής Φρουράς.

 

Έχοντας μεγάλη περιέργεια και οπλισμένος με πολλήν υπομονή, ανέτρεξα στη «Συνθήκη της Λωζάννης», στο κεφ. VIII. Δήλωσις περί Αμνηστείας και πρωτόκολλον - Υπογραφέντα τη 24 Ιουλίου 1923, όπου με έκπληξη διάβασα:

3.

Πλήρης καὶ τελεία ἀμνηστεία θέλει ἀμοιβαίως χορηγηθεῖ ὑπό τῆς Τουρκικῆς καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διὰ πᾶν διαπραχθέν κατά τήν αὐτήν χρονικήν περίοδον κακοὺργημα ἤ πλημμέλημα προφανῶς συναφές πρός πολιτικά γεγονότα λαβόντα χὼραν διαρκούσης τῆς περιόδου ταύτης.

 

Τότε ανέκραξα, στεντορεία τη φωνή και αυθόρμήτως λίαν, τόσο που μ’ άκουσε η γειτονιά: 

«Εχ, βρε Ελευθέριε Βενιζέλε, ήσουν μια γάτα εσυυυυύ!!» (διότι αυτός και ο Κακλαμάνος συνυπογράφουν υποκάτω και τα λοιπά «περί αμνηστείας δώθε-κείθε» άρθρα). 

Αλλά, θα μου αντιγυρίσει κανείς «Ναι, όμως, με την ίδια διάταξη, δεν αμνηστεύει και τους δυο ηλίθιους που αποπειράθηκαν να δολοφονησουν και τον ίδιο στο Σταθμό της Λυών;». Μα γι' αυτό λέω πως «ήταν γάτα» ο άνθρωπος. Και μεγαλόψυχος θα συμπλήρωνα ευθαρσώς. Και υπεράνω κάθε ανθρωπίνης ποταπότητος ή ατιμίας...

Ενδιαφέρον επίσης είναι ότι, πάλι στο Αρχείο Ελ. Βενιζέλου, φιλοξενείται ένα ακόμα  έγγραφο που αφορά τον (αμνηστευθέντα) ισοβίτη Καλλιτσάκη. Πρόκειται για έγγραφο που έχει εκδοθεί από το 117 Στρατολογικό Γραφείο Χανίων και αφορά την βεβαίωση ότι ο Γεώργιος Μ. Καλλιτσάκης (της κλάσεως 1920) εκπλήρωσε τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις (δηλώνονται οι μεταβολές στη Στρατιωτική του θητεία και ότι δεν έχει καμμιά στρατιωτική υποχρέωση ή χρημάτων οφειλή) για την ανάληψη δημόσιας ή ιδιωτικής θέσης.

Το πιστοποιητικό εκδίδεται το 1959, όταν ο Καλλιτσάκης είναι περίπου… 60 ετών (!!), και επιχειρεί προφανώς κάπου να διορισθεί ή να «τακτοποιηθεί» ο άνθρωπος λίγο προτού «παραδώσει το πνεύμα» του στον Κύριο…

Κάτι ανάλογο είναι προφανές ότι θα συνέβη και με όλους τους άλλους που είχαν εμπλακεί στην τελική πράξη εκείνου του δράματος...

 

 *Σύμφωνα με το ισχύον Γρηγοριανό ημερολόγιο που εφαρμόστηκε στην Ελλάδα πολύ καθυστερημένα, το 1924.