Η ιατρογνωσία του Ισίδωρου Ζουργού*

...όπως μας φανερώνεται στο καινούργιο του βιβλίο "Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο"

Έχω στο παρελθόν [ εδώ ]  -και με εκτενή  κάποτε τρόπο [κι εδώ] - σταθεί στην παρουσίαση έργων  του Ισίδωρου Ζουργού που προηγήθηκαν του βιβλίου του Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο, το οποίο κυκλοφόρησε την άνοιξη του 2014. Το πιο σταθερό γνώρισμα που προβάλλει σ’ όλα του σχεδόν τα βιβλία είναι το πειστικό, και πέρα από κάθε προσδοκία, ξαναζωντάνεμα ιστορικών χρόνων και τόπων  (τόποι, ιστορικά πρόσωπα, λαϊκοί άνθρωποι, ιδιωματισμοί των γλωσσών, ήθη, λαογραφικά στοιχεία κλπ).

Αξίζει να φέρει κανείς στο νου του μονάχα την προσέγγιση της Θεσσαλονίκης στον 17^{ο («Σκηνές από το βίο του Ματίας Αλμοσίνο»)} , τον 18^{ο («Η αηδονόπιτα»)} και στις αρχές του 20^{ου(Στη σκιά της πεταλούδας)} αιώνα. Ένας άνθρωπος από τις αντίστοιχες εποχές αν κατάφερνε να αναστηθεί ...δε θα ’νιωθε καθόλου ξένος μέσα στις σελίδες των αυτών των βιβλίων. 

Το  συγγραφικό σύμπαν του Ζουργού καλά δομημένο, χωρίς ρήγματα και σφριγηλό, μας παραδίδεται κάθε φορά με χαρακτήρες πειστικούς, με πλοκή γεμάτη αιφνιδιασμούς και στροβίλους στα χνάρια των μεγάλων ανατροπών, των ταξιδιών και της απρόβλεπτης ανθρώπινης μοίρας όπως αυτά έχουν καταγραφεί στις επίσημες και ανεπίσημες δέλτους της ιστορίας ή απλώς έχουν προκύψει από το γεννοβόλημα της συγγραφικής φαντασίας. Ένας κατεξοχήν κινηματογραφικός συγγραφέας που έχει κατακτήσει τον περιζήτητο τρόπο ώστε  ακόμα και απαιτητικά και δύσκολα έργα να γίνονται τα αγαπημένα του «αναγνωστικού κοινού» [ ή παραμένουν ως σταθερά «ευπώλητα» αν θέλετε κατά τον νέο-βαρβαρικό τρόπο των media]. 

Ο ευρωπαϊκός δρόμος που διανύθηκε από την αναγέννηση και μετά. Η πορεία του ελληνισμού από τα βάθη της ιστορίας μέχρι τις μέρες μας. Το Ταξίδι. Ο επίμονος Οδυσσέας. Ο βασανιστικά αξεπέραστος -συγγραφέας των συγγραφέων και ποιητής των ποιητών- Όμηρος. Πράγματα που διαρκώς επιστρέφουν μέσα στις σελίδες του Ζουργού. Εδώ ταγμένος κι ο γιατρός Ματίας Αλμοσίνο αυτός ο αλαφροΐσκιωτος και ταυτόχρονα Homo Universalis, ο  μύστης της προσφοράς, της αγάπης, της ταπεινότητας.

Η Ευρώπη μπροστά στο μετέωρο βήμα.  Έρχεται από το σκοτάδι. Αναδύεται μετά την Αναγέννηση πρόθυμη να δεχτεί τον σπινθήρα του  Διαφωτισμού-να μεταπηδήσει στους γοητευτικούς αιώνες της επιστήμης, της μεγάλης γραμματείας, στην έκρηξη των ιδεών και της φιλοσοφικής σκέψης, να περάσει από τις δεσποτείες στις δημοκρατίες στην ελευθερία του ανθρώπου. Τέσσερις -συχνά αιματοβαμμένοι- αιώνες ακόμα θα χρειαστεί να ακολουθήσουν μέχρι να κατακτηθεί το όραμα.

Και ιδού προβάλλει καίριο το ερώτημα του βιβλίου: 

Με την πρωτοπόρα σκέψη ή την επιστροφή στο αναχρονισμό; Με τον Σπινόζα ή τον μεσσιανισμό ενός Σαμπετάι Σεβί; 
Με τους αλχημιστές και τους μυστικιστές ή με τον ορθολογισμό και την επιστήμη;

 Ή …μήπως υπάρχει κι άλλος δρόμος;

Μια παλάμη ανοιχτή που οριοθετεί και ψαύει τα όρια της Ευρώπης πάνω στο χάρτη. Η Ελλάδα μια γέφυρα -ο καρπός- προς την -ή από την- Ανατολή. Καθώς το χέρι αυτό αποτελεί ένα ζωντανό χειρουργικό [και όχι νεκρό ανατομικό] παρασκεύασμα, μας επιτρέπει να διακρίνουμε το σφυγμό που πάλλεται κάτω από το δέρμα, τα νεύρα στέκουν προσιτά σε άμεση οπτική αναγνώριση καθώς αναγκάζουν τους μύες να συσπασθούν. Ακόμα βαθύτερες- οι στέρεες οστέινες δομές. Ο σκελετός. Το υφάδι του πνευματικού οικοδομήματος, του σύμπαντος που μπορούμε να αγκαλιάσουμε. 

Ένα χέρι και ψαύει τη γη της Ευρώπης. Το άλλο, έστω και υψωμένο προς τον ουρανό, κρύβεται…

Έχουν επαινέσει κατά καιρούς πολλοί έγκριτοι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και επιφανείς φιλόλογοι την βαθειά  γνώση του συγγραφέα και τη συνεπή -κάποτε με ιερή συγκίνηση- εκ μέρους του προσέγγιση των πραγμάτων.

Πρόσφατα ο καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ κ. Ευάγγελος Λιβιεράτος και Πρόεδρος της Παγκόσμιας Χαρτογραφικής Εταιρείας σε διεθνές συνέδριο που έγινε στην Βουδαπέστη  αναφέρθηκε στην επιτυχή σύνδεση της λογοτεχνίας με την χαρτογραφική περιπέτεια που πετυχαίνει το τελευταίο βιβλίο του Ζουργού. Η χαρτογραφία φυσικά είναι κι αυτή μια περιπέτεια παράλληλη με την  ιστορία των τόπων και των ανθρώπων κι αποτελεί μια αποτύπωση αξιόπιστη των συνεπειών του ιστορικού χρόνου. 

Δεν μπορώ ποτέ να ξεχάσω το ότι κάτοικοι του Μεσολογγίου μου διηγούνταν τον απόλυτο αιφνιδιασμό τους που ένας μη μεσολογγίτης ήξερε τόσο καλά τα κατατόπια της λιμνοθάλασσας, τις ντάπιες της πόλης στον καιρό της Εξόδου, τον προσανατολισμό τους, τη θέση τους, ακόμα και τις υπόγειες σήραγγες που οδηγούσαν έξω. Ο Ζουργός για να γράψει την Αηδονόπιτα είχε δει και μελετήσει χειρόγραφους χάρτες της εποχής ακόμα σχέδια-σκαριφήματα των μαχητών που υπερασπίζονταν την πόλη.

Το ίδιο έχει πάθει και ο γράφων εδώ, και θα πρέπει υποθέτω να έχει πάθει το ίδιο και  κάθε γιατρός που έτυχε να το διαβάσει, από  την …ιατρογνωσία του συγγραφέα στο καινούργιο του βιβλίο.

Θα σας αναφέρω σποράδην μερικούς λόγους-διαπιστώσεις που προέκυψαν από την ανάγνωση του βιβλίου:

-O Zουργός έχει διαβάσει την Ιστορία της Ιατρικής του Ε. Άκερκνεχτ , ένα βιβλίο που φοβάμαι πως ελάχιστοι ίσως γιατροί έχουν  διαβάσει. Αξίζει δε να αναφέρω πως η Ιστορία της Ιατρικής εισήχθη ως μάθημα στο τρίτο έτος της ιατρικής σχολής του ΑΠΘ μόλις το 1983. Μια και δεν είχαμε βιβλίο στις εξετάσεις γράφαμε εκθέσεις ιδεών (περί αλληλεγγύης, εξανθρωπισμού της επιστήμης, της τεχνολογίας κλπ). 

 -Έχει διαβάσει επίσης την  Ανατομία της μελαγχολίας του Άγγλου πάστορα Ρόμπερτ Μπέρτον [16ος αιώνας ]. Φαντάζομαι λόγω του όγκου του -2000 συναπτές σελίδες, ήτοι: τρεις ογκώδεις τόμοι στην ελληνική έκδοση!- δεν θα έχει μάλλον διαβαστεί ούτε από πιό ...λόγιους ψυχιάτρους. Φυσικά δεν είναι ιατρικό εγχειρίδιο αλλά μέγα φιλοσοφικό και ποιητικό πόνημα.

  -Γνωρίζει τον θρυλικό ανατόμο Ανδρέα Βεζάλιους  και τον διαλέγει να τον αναφέρει συχνά αντί του συγκαιρινού του πλέον καινοτόμου και ριζοσπάστη  τον Παράκελσο [γιατί;]. Ο Βεζάλιους  που πέθανε κατά τη διάρκεια της επιστροφής του από ένα ταξίδι στους Άγιους Τόπους θάβεται συμπτωματικά στη Ζάκυνθο. Όμως σχεδόν ξαναζεί χάρη σ’ ένα δερματόδετο και πολύτιμο άτλαντα ανατομίας που ο μικρός Ματίας κουβαλά μαζί του χάρισμα του αληθινού του πατέρα που πρώτος είδε και διέγνωσε…

-Γνωρίζει τον Τόμας Σύντενχαμ . Η Χορεία του  Syndenham νόσος  σπάνια, που αφορά πολύ νεαρές ηλικίες, χαρακτηρίζεται από ακούσιες χορειακές κινήσεις και σχετίζεται με τα αντισώματα έναντι του Στρεπτοκόκκου που κυκλοφορούν στο αίμα. Ένα μονάχα όνομα για λίγους νευρολόγους ή παιδιάτρους, ένα απλό νευρολογικό σύνδρομο εδώ γίνεται ο σάρκινος μέντορας και συνομιλητής του Ματίας Αλμοσίνο στην Royal Academy of London. 

 Άλλα ονόματα που επίσης παρελαύνουν στο βιβλίο:

 -Thomas Willis ο μέγας ανατόμος. Αυτός περιέγραψε, αρίθμησε & ονόμασε τις 12 εγκεφαλικές συζυγίες  (άλλως κρανιακά νεύρα). Έδωσε πλήρη περιγραφή του αναστομωτικού δικτύου των ενδοεγκεφαλικών αγγείων γνωστού και σε χρήση σήμερα σαν «εξάγωνο του Willis». Kατονόμασε τον Σακχαρώδη διαβητη ως Mellitus κι έδωσε τον όρο γλυκοζουρία στο φαινόμενο ανίχνευσης γλυκόζης στα ούρα των διαβητικών.

-Ο ιταλός Μαρτσέλο Μαλπίτζι σπουδαίος ανατόμος επίσης. Ήταν ο πρώτος άνθρωπος που αντίκρισε ερυθρά αιμοσφαίρια με το οπτικό μικροσκόπιο στο αίμα. Μελέτησε τεκμηρίωσε και ονόμασε την στοιχειώδη ανατομική και λειτουργική  μονάδα του νεφρού που παρέμεινε μέχρι σήμερα προς τιμήν του ως Μαλπιγιανό σωμάτιο. 

Νίκες αλλά και ήττες της ιατρικής στην αναμέτρηση με το χρόνο, με την αρρώστια με το θάνατο. Λιθοτομές, καταπλάσματα, η καραντίνα, η κινίνη και άλλα ιάματα, πρωτόγονες και αγωνιώδεις ή απονενοημένες (π.χ. εμβρυοτομές) που κράτησαν μέχρι τα πρόσφατα χρόνια, πειραματικές και επικίνδυνες, άλλοτε απλώς ευφυείς ιατρικές πράξεις (π.χ. ισχυροί μαγνήτες για αφαίρεση ξένων σωμάτων από τον οφθαλμό) , δοξασίες κοντά στα όρια των παραλογισμών, υπερβολές  του παρελθόντος όπως τα λεπροκομεία ή τα άσυλα, οι νάνοι ως θέαμα διασκεδαστικό και άλλα στοιχειοθετούν ένα ολόκληρο αφήγημα για τη ιατρική όπως τη συναντάμε στο κατώφλι του 18^ου αιώνα. Ένα άψογο και γοητευτικό λίαν, λογοτεχνικό οδοιπορικό στη ιστορία της ιατρικής.

Απομένει λοιπόν, σαν τους μεσολογγίτες με τη σειρά μου κι εγώ, ν’ αναρωτηθώ κάνοντας μια παραδοχή: 
Ώστε ακόμα και  τα λαγούμια της ιατρικής επιστήμης ανέσκαψες Ισίδωρε για να βγεις στο φως που θέλησες!

* Aναγνώστηκε εκ μέρους μου σαν σχόλιο κατά την παρουσίαση του βιβλίου του συγγραφέα στη Δημοτική βιβλιοθήκη Άργους Ορεστικού το Σάββατο 7 Μαρτίου 2015.

[...]" μια ζυγαριά ανάμεσα στους νεκρούς και στους ζωντανούς"...

(σχόλια στον "Εποχιακό διανομέα" και ...μια παραίνεση για τον συγγραφέα του)

                                                                                      του ΙΣΙΔΩΡΟΥ ΖΟΥΡΓΟΥ*

     

             Φίλες και φίλοι καλησπέρα,

     

      Πολλές φορές τα τελευταία χρόνια έχω ακούσει τον συγγραφέα Θανάση Τριαρίδη, που είναι απόψε ανάμεσά μας, όταν τύχαινε να παρουσιάζει το έργο κάποιου φίλου να ξεκινάει ως εξής: Είμαι φίλος του και γι’ αυτό μη με πιστεύετε, σας το δηλώνω προκαταβολικά πως είναι φίλος μου γι’ αυτό μη πιστεύετε λέξη από ό,τι θα ακούσετε.

       Απόψε θα αναφερθώ στον «εποχιακό διανομέα» με λίγες λέξεις  αλλά σας καλώ εξαρχής να με πιστέψετε, και παρότι ο Τσίγκας είναι αδελφικός μου φίλος, μπορώ να ορκιστώ ότι θα πω την αλήθεια και μόνο την αλήθεια.

    Διαβάζοντας τον «εποχιακό διανομέα» γκρίνιαξα από μέσα μου και είπα: Μόλις αυτός ο άνθρωπος γράψει μερικά δεκαεξασέλιδα τρέχει και τα κάνει αμέσως βιβλίο. Έτσι είναι ο συγγραφέας για τον οποίο μιλάμε σήμερα, παρορμητικός ως παιδί, ως νηπιάζων ενηλικιαζόμενος, φοβικός στην ίδια του την έμπνευση, στο ίδιο του το ταλέντο που είναι καλλίγραμμο άτι, αυτό που το μαζεύει απ’ τα λιβάδια με το πρώτο σούρουπο και βιάζεται να το μαντρώσει σε μια έκδοση ενώ αυτό ως καθαρόαιμο έχει μόλις αρχίσει να ξεμουδιάζει και φρουμάζει αδημονώντας να διασχίσει κάμπους. Αυτό σκέφτηκα όταν πρωτοδιάβασα το βιβλίο.

     Στον «εποχιακό διανομέα» πάντως, για να φτάσουμε και στο δια ταύτα, βρήκα κάτι απ’ αυτά που περίμενα χρόνια να διαβάσω, απ’ αυτά που θα ήθελα και εγώ ο ίδιος να ’χα γράψει. 

Πρώτα απ’ όλα σελίδες ζατελικού ποιητικού λόγου με τη μυρωδιά της μακεδονικής γης. Ένιωσα πολλές φορές πως οι πεθαμένοι ήρωες του Βογατσικού, αυτοί οι καθημερινοί χωριανοί της παιδικής του ηλικίας, συναντιούνται με τους ξωμάχους του Σοχού της Ζυράνας Ζατέλη και πίνουν κρασί μπρούσκο στο εντευκτήριο του κάτω κόσμου.

         Βρήκα ακόμη τα υγρά υπόγεια των ποιητών που μετρούν τους σφυγμούς του χρόνου με τα βήματα των περαστικών μπροστά απ’ τα καγκελωτά τους παράθυρα. Αντί για ρολόγια και δευτερόλεπτα μετρούν τον χρόνο με παπούτσια, αντρικά και γυναικεία, που καλπάζουν στα πεζοδρόμια, παπούτσια ξεκάλτσωτα, μπότες, πέδιλα …Του λείπει πολύ ο Καρούζος του Νώντα αν και δεν πρόλαβε να του σφίξει το χέρι. 

        Σ’ αυτό το μικρό βιβλίο βρήκα εντέλει μια ζυγαριά ανάμεσα στους νεκρούς και στους ζωντανούς, έναν ζυγό που ισορροπεί με τον έναν δίσκο γεμάτο ψυχές αποβιωσάντων και με τον άλλο ξέχειλο πέταλα ανθέων από τον Επιτάφιο.

     Στον εποχιακό διανομέα υπάρχουν όμως και οι ζωντανοί, όπως οι νεομετανάστες που γεμίζουν μουσική τους έρημους σταθμούς, τη δικιά μας μουσική, γιατί ο Βιβάλντι είναι όλης της Ευρώπης, τα παιδιά μας που ξενιτεύονται αυτά τα χρόνια είναι παιδιά της Ευρώπης. Υπάρχουν επίσης στη συλλογή οι εξαμηνίτες συμβασιούχοι των ταχυδρομείων, αμήχανοι και δυσπροσάρμοστοι στα μηχανικά μοτίβα της ζωής, διανομείς ίδιοι πελαργοί που ανά πάσα ώρα και στιγμή είναι έτοιμοι να ανοίξουν τα φτερά τους και να πετάξουν.

    Μιας και λέμε όμως για πουλιά υπάρχουν και οι κυνηγοί, στο διήγημα «Κελαηδούν οι τρυποφράχτες;» Είναι από εκείνους τους παλιούς που τώρα άλλαξαν, που τώρα νομίζω πως έχουν γεράσει πια, αλλά τα παιδιά τους που τα ανάθρεψαν με τον φόνο και το αίμα άλλαξαν τώρα θηράματα, παράτησαν τα δάση και κυνηγούν το βράδυ στις συνοικίες Ασιάτες κι άστεγους, έτσι νομίζω. Ίσως γιατί οι φονιάδες δεν πεθαίνουν ποτέ, τα όπλα τους μόνο αλλάζουν και τα λημέρια.

    Στον διανομέα υπάρχουν και τα φτωχά Χριστούγεννα ή αλλιώς τα Χριστούγεννα των φτωχών, αν το θέλετε έτσι, γραμμένα με αναγνωστικές μνήμες του Ντίκενς, μια σπουδή στο μπλε, στο κολλάρισμα των τετραδίων τη δεκαετία του εξήντα, στη σημαία, στον ουρανό, σπονδή στο μπλε της μνήμης του, ένα αποτέλεσμα μαγευτικό.
      Νώντα Τσίγκα, παρεμπιπτόντως στον Μπόμπυ Ντικ, ο Χέρμαν Μέλβιλ, μόνο για το λευκό χρώμα, αν θυμάμαι καλά, αφιερώνει πάνω από είκοσι σελίδες.

    Εν κατακλείδι ο «εποχιακός διανομέας» είναι ένα υπέροχο βιβλίο σε μια καλαίσθητη έκδοση, πιστέψτε με, και νομίζω είναι περισσότερο η σύντομη εκδοχή ενός συγγραφικού σύμπαντος που μένει ακόμη ατελές αλλά ασφυκτιά εν τη γενέσει του.

        Νώντα, με όλη μου την αγάπη σε εξορκίζω! Άφησε επιτέλους το άλογό σου να τρέξει!

*Το κείμενο διάβασε ο συγγραφέας στη συνάθροιση που έγινε στο σπίτι του Σίμου και της Λένας Οφλίδη στο Νέο Πανώρι την Τετάρτη 10 Σεπτεμβρίου 2014.

Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από τον Φίλιππο Στεφ. Δραγούμη στα 1926 στο Βογατσικό ("Παζάρι", "προύχοντες"). Ανήκει στο Αρχείο της Γενναδείου Βιβλιοθήκης. 

βραδιά αφιερωμένη στον "Εποχιακό διανομέα"

 

στο σπίτι του Σίμου και της Λένας Οφλίδη

 

Οι δυό αγαπημένοι φίλοι κάλεσαν κόσμο, στον κήπο τους  με το αμφιθεατράκι, στο Νέο Πανώρι. Μια βραδιά όπου εμφανώς κυκλοφορούσε μεράκι, αγαπητικη διάθεση, δόσιμο καρδιάς, αισθαντικότητα, πράγματα δηλαδή ολωσδιόλου σπάνια και πολύτιμα, αδήλωτα παντελώς στο τελωνείο των ημερών...

Επί του πιεστηρίου προλαβαίνω να καταθέσω εδώ:

 

μια φωτογραφία

 

ένα μικρό ζωγραφικό έργο

[φιλοτεχνημένο και χαρισμένο σε μένα από τον αγαπητικό και ζεστό άνθρωπο Ηλία Κουτσούκο]

 

 

 

κι ένα ποίημα 

 

Εποχιακός Διανομέας

        του Άρη Μπιτσώρη

Μέσα στα κείμενα η Ελλάδα

Αυτή η χάρτινη πατρίδα,

Η ιστορία ενός αιώνα

Από σελίδα σε σελίδα

Κάθε διήγημα σενάριο

Είναι για ένα φιλμ οχτάρι,

Προτάσεις σαν φωτογραφίες

Κι ήχοι από βιολιού δοξάρι.

Απ’ το Βογατσικό ως τον Κάμπο

Εποχιακός διανομέας,

εκ Καναδά, εκ Γερμανίας

γράμματα φέρνει ο συγγραφέας.

Θα ’βρουν τα γράμματα αποδέκτες;

 Τα χόρτα πνίξανε τους φράχτες (θέριεψαν των καιρών οι φράχτες)

Άραγε θα ξαναλαλήσουν

Οι λιλιπούτειοι τρυποφράχτες;

Μικρό βιβλίο κι όμως πλήρες

Από λογοτεχνία τίγκα (χυμών λογοτεχνίας τίγκα)

Ο Εποχιακός διανομέας

του νευρολόγου Νώντα Τσίγκα.

                                                           1.7.2014

Μίλησαν για μένα και την δουλειά μου και διάβασαν αποσπάσματα από το βιβλίο: ο Σίμος κι η Λένα Οφλίδη, ο  κ α τ α π λ η κ τ ι κ ό ς  μικρός τους εγγονός Σίμος Οφλίδης, ο Ομ. Καθηγητής της Ανατομικής του ΑΠΘ κ. Αλέξανδρος Άγιος, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Ηλίας Κουτσούκος, τα αδέρφια μου Θανάσης Τριαρίδης και Ισίδωρος Ζουργός και ο φιλόλογος -κριτικογράφος λογοτεχνίας Κώστας Δρουγαλάς. Διάβασε την εξαιρετική του ρίμα -που είδατε παραπάνω- ο κ. Άρης Μπιτσώρης. Ήταν πολλοί εκεί. Εκ βάθους τους ευχαριστώ όλους!

Μια μέρα που θα θυμάμαι για πάντα.

Έφυγα πολύ πλούσιος και δεν έφταιγε γι' αυτό, όπως αντιλαμβάνεστε, μονάχα το χρυσό φεγγάρι που  είχε στρογγυλοκαθίσει από πάνω μας.

Αλλά πρόκειται να επανέλθω συντόμως...