«Ἀναθηματική» ἤ μήπως... «Ἀναθεματική» στήλη τοῦ Ἴωνος Δραγούμη;

(και μερικά χρήσιμα συμπεράσματα  τα οποία μας προκύπτουν...)

                         Η στήλη στον τόπο της δολοφονίας του Ι.Δ., έργο του αρχιτέκτονα
                                       Αριστ. Ζάχου, μετά τά  εγκαίνιά της το 1921.
                [ Πηγή: Ιστορικό φωτογραφικό  Αρχείο Γενναδείου Βιβλιοθήκης- Α.Σ.Κ.Σ.Α.]

Η στήλη τοποθετήθηκε με απόφαση της Γ' Eθνικής Συνελεύσεως (Αναθεωρητικής Βουλής) που προέκυψε ύστερα από τις εκλογές του 1920. Κατά το  διάστημα μάλιστα 1921-23 είχε δημιουργηθεί ερανική επιτροπή για την ανάθεση δημιουργίας και τοποθέτησης και ενός ανδριάντα του Ίωνος Δραγούμη στην Αθήνα. Όμως, η Μικρασιατική καταστροφή, οι δικτατορεύσεις της χώρας μέχρι το 1926  και η (επίσημη) επανάκαμψη του Βενιζέλου στα πολιτικά πράγματα το 1928, είχαν σαν αποτέλεσμα ο ανδριάντας αυτός να μην υπάρξει ποτέ...

Την απέριττη στήλη, στην οποία επικρατούν στοιχεία της βυζαντινής τέχνης, κατασκεύασε ο έλκων την καταγωγή από τη Σιάτιστα και γεννημένος στην Καστοριά αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος (1871-1939), ο αδελφός του οποίου, ο  Αργύρης Ζάχος, είχε στενή συνεργασία με τον Ίωνα Δραγούμη κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα ενώ και ο ίδιος συνδεόταν φιλικά με τον Δραγούμη.

Κατά αποκαλυπτήρια, στην πρόσθια επιφάνεια του μνημείου ήταν αρχικά γραμμένο:

 

    Ε Δ Ω  ΤΗΝ 31 ΙΟΥΛΙΟΥ 1920

   ΕΦΟΝΕΥΘΗ  Υ Π Ο  Μ Ι Σ Θ Ο

   Φ Ο Ρ Ω Ν   Τ Υ Ρ Α Ν Ν Ι Α C

   ο ΙΩΑΝΝΗC ΔΡΑΓΟΥΜΗC

  Ο ΟΠΟΙΟΣ ΚΑΘ’ ΟΛΗΝ ΤΗΝ

   ΖΩΗΝ  Α Υ Τ O Y  ΗΓΩΝΙCΘΗ

   Υ Π Ε Ρ  Τ Ω Ν  ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ

    & ΥΠΕΡ ΤΗC ΑΝΑΓΕΝΝΗCΕΩC

    Τ Ο Υ  ΕΛΛΗΝΙCΜOY &  Τ Η C

                                                ΑΝΑΤΟΛΗC. Η ΕΝ ΑΘΗΝΑΙC
 

    ΤΩΝ Ε Λ Λ Η Ν Ω Ν  CΥΝΕΛΕΥ

    C Ι C   Α Ν Ε Θ Η Κ Ε Ν ~~~

Το 1922 η στήλη βεβηλώθηκε  από φανατικούς βενιζελικούς και γκρεμίστηκε.  

 

Η βανδαλισμένη από φανατικούς στήλη του Ι.Δ., το 1922.

                [ Πηγή: Ιστορικό φωτογραφικό  Αρχείο Γενναδείου Βιβλιοθήκης- Α.Σ.Κ.Σ.Α.]

Το 1923, ο τότε αρμόδιος υπουργός (Εσωτερικών) στην κυβέρνηση Στυλ. Γονατά, Γεώργιος Παπανδρέου,  εισηγήθηκε και εξασφάλισε την έγκριση για την αποκατάσταση της στήλης. (Ο μεν Γ. Παπανδρέου συνδεόταν με τον Ι. Δραγούμη από το 1914 και έτρεφε μεγάλη εκτίμηση γι' αυτόν, ο δε ο Στυλ. Γονατάς είχε συνεργαστεί στενά μαζί του στη Θράκη). Παραμονές όμως της επικείμενης αναστηλώσεως, αμετανόητοι βάνδαλοι, με... σμίλη κατέστρεψαν την επιγραφή της πρόσθιας επιφάνειας του μνημείου αφήνοντας περιέργως σ' αυτήν μονάχα το όνομα ΙΩΑΝΝΗC ΔΡΑΓΟΥΜΗC απείραχτο... Το μνημείο αναστηλώθηκε και παρέμεινε με φανερά τα σημάδια εκείνου του βανδαλισμού μέχρι... την δεκαετία του '80 (Γιά πενήντα τουλάχιστον χρόνια! Δυό σχεδόν γενεές Ελλήνων δεν γνώριζαν τί είχε συμβεί εκεί..). 

 Η φρικτά βανδαλισμένη πρόσοψη του μνημείου σε φωτογραφία ρεπορτάζ  του 

Φρίξου Ηλιάδη στον "Ελεύθερο Κόσμο"  (20 Μαϊου 1972).

  

Φαίνεται λοιπόν πως μήτε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου (ομόσταυλος στην αντιβενιζελική φατρία με τον Δραγούμη ο αμφιλεγόμενος Μεταξάς, και συνεξόριστος μ' αυτόν στο Αιάκειο, όμως "σφοδρά ενοχλημένος",  αν μη τι άλλο, από την αρθρογραφία του Ίωνος στην "Πολιτική Επιθεώρηση",  τόσο για την προδοτική παράδοση από τον Μεταξά του Ρούπελ στον Γερμανο-Βουλγαρικό άξονα όσο και για την αιφνιδιαστική εισήγησή του Δραγούμη  προς τον Βασιλιά για έξοδο της Ελλάδας στο πλευρό της Αντάντ || Αυτά ο Ίων. Που εξορίστηκε ως... "γερμανόφιλος και επικίνδυνα "διχαστικός αρθρογράφος" από την δικτατορία Σαράιγ-Ζοννάρ-Βενιζέλου...) αλλά ούτε και οι Απριλιανοί εθνοκάπηλοι δεν εύρισκαν, κατά τα φαινόμενα, τον λόγο να αναδείξουν κάποιον σαν τον Δραγούμη ή να υπερασπιστούν την μνήμη του. Κι αυτό θα έπρεπε ίσως να μας λέει κάτι...

Τα επιγραφόμενα στην, πρόσθετη και καθηλωμένη με βίδες στην πρόσοψη του μνημείου, μαρμάρινη πλάκα  έχουν πλέον αλλάξει. Εκτός από το όνομα που από Ιωάννης έγινε Ίων και πλείστα όσα έχουν απαλειφθεί, πάνω της είναι τώρα γραμμένοι οι τέσσερις τελευταίοι στίχοι της Νεκρικής Ωδής (στιχ. 69-73) του Κωστή Παλαμά που ο ποιητής συνέθεσε και ολοκλήρωσε στις 8 Αυγούστου του 1920 στη μνήμη του Ίωνος:

   Ε Δ Ω   
ΤΗΝ 31 ΙΟΥΛΙΟΥ 1920

   ΕΔΟΛΟΦΟΝΗΘΗ  

   ο  
  ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗC

  ΛΕΥΚΗ  ΑC ΒΑΛΘΕΙ

   ΟΠΟΥ ΕΠΕΣΕC ΚΟΛΟΝΑ

   (ΠΩC ΕΠΕCΕC ΓΡΑΦΗ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟ ΛΕΕΙ)

    ΛΕΥΚΗ, ΜΕ ΤΗC ΠΑΤΡΙΔΑC ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

   ΜΟΝΟ ΕΚΕΙΝΗ ΤΑΙΡΙΑΖΕΙ ΝΑ CΕ ΚΛΑΙΕΙ,
ΒΟΥΒΗ ΜΑΡΜΑΡΩΜΕΝΗ ΝΑ CΕ ΚΛΑΙΕΙ. 

                              Κ. ΠΑΛΑΜΑC

Στις μέρες μας από καιρού εις καιρόν (αραιότατα τελευταίως, κατά ευτυχή -ομολογουμένως- συγκυρία...) άνθρωποι από τον ακραίο χώρο, όπου ο Δραγούμης δεν θα καταδεχόταν ούτε να ρίξει το βλέμμα, κάνουν τρισάγια και μνημόσυνα εκφωνώντας δεκάρικους και μολύνοντας με την παρουσία τους, τις  φωνές και τα συνθήματά τους, το μέρος, παντελώς αγνοώντας και τον άνθρωπο και το έργο...

Όπως φυσικά υπάρχουν  κι εκείνοι της άλλης όχθης (των εργαλειοποιήσεων της ιστορίας, της δίκης των προθέσεων, της αναδρομικά εφαρμοζόμενης πολιτικής ορθότητας, περισπούδαστοι των ακαδημαϊκών θώκων κ.α. ...)  που εργολαβικώς έχουν αναλάβει, και με διόλου ευκαταφρόνητη  επιτυχία έχουν καταφέρει,  να τον σβήσουν σχεδόν από παντού. Θάβοντάς τον όχι μονάχα μια μα χίλιες φορές όσο πιο βαθειά μπόρεσαν. Βάνδαλοι  κι αυτοί. Ο  καθείς και τα όπλα του.

Άλλοι με την υστερόβουλη γραφίδα, άλλοι με τη σμίλη του φανατικού, άλλοι με τη ντουντούκα και τις άγριες φωνές χωρίς αντίλογο...

+Της Κοιμήσεως των γερόντων...

...συνεπεία χορευτών Σαμπανιζόντων

Μάαααγκας  πήγε στου Σαμπάνη
να τη βρει βρε αδερφέ

Να γλεντήσει να ξεσκάσει
από μήνες καϊλέ...
(εχ' ο δόλιος να ξεσκάσει 
από μήνες καϊλέ!)


*
Όμως δεν είναι πείτε μου
κρίμα και  αμαρτία
μάγκας να σειέται κουνιστός
στην μπαρο-συναυλία
και γέροντες ανύποπτοι
μες στα γηροκομεία,
να παίρνουν εξαιτίας του
βάρκα γι' Αχερουσία;

This is the place gentlemen...

__________________________________________

 ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ: 100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ "ΤΟΤΕ"...
_________________________________________ 

                                    (Ι)

Η πρώτη σελίδα της "Πολιτικής Επιθεωρήσεως" (το φύλλο με λογοκριμένο περιεχόμενο)
αναγγέλλει την 1η Αυγούστου 1920 τον θάνατο του Ιωάννου Στ. Δραγούμη.

O μεγάλος μας ποιητής  Γιώργος Σεφέρης, έχει χρησιμοποιήσει ως προμετωπίδα  στο ποίημά του «Ο Στράτης Θαλασσινός στη Νεκρή Θάλασσα» το παρακάτω:

Κάποτε βλέπεις σε παρεκκλήσια, χτισμένα πάνω στις θρυλικές τοποθεσίες, τη σχετική περιγραφή του Ευαγγελίου γραμμένη αγγλικά και αποκάτω:

«THIS IS THE PLACE GENTLEMEN!»

ΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ Σ. Θ. ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΕΡΟΥΣΑΛΗΜ

Ο (και) νομπελίστας μας Γιώργος Σεφέρης,  εκτός του ότι υπήρξε διπλωμάτης και υπηρέτησε σε νευραλγικές θέσεις και μετείχε σε μεγάλης εθνικής σημασίας διαβουλεύσεις  (όπως το “Κυπριακό ζήτημα”), ήταν άνθρωπος που  βασανιζόταν από την αναγκαστική δημοσιοϋπαλληλική του εξάρτηση η οποία καταβρόχθιζε ολημερίς-ολοχρονίς  τον δημιουργικό χρόνο του ποιητή και του πνευματικού ανθρώπου. Το ίδιο και ο Ίων Δραγούμης, διπλωμάτης κι εκείνος, από τους πρώτους δημοτικιστές και στυλίστας της γραφής,  μούντζωνε και ξόρκιζε την «αχρηματία» του που τον υποχρέωνε  σε τριβή με υποθέσεις και συναναστροφές που απεχθανόταν και τον έκαναν να πλήττει. «Τα βρόντηξε» όμως αυτός μια και καλή μια μέρα (εκεί στα 1915) και ασχολήθηκε έκτοτε  με την πολιτική. Εξελέγη μόλις και μετά βίας βουλευτής στην Περιφέρεια της Φλώρινας (τότε και Καστοριάς) και μάλιστα στο δεύτερο γύρο των εκλογών όταν  το κόμμα των Φιλελευθέρων είχε αποφασίσει να απόσχει.

Ο διπλωμάτης, νομπελίστας  και μείζων  Έλληνας ποιητής Γιώργος Σεφέρης, έγραψε και ημερολόγια (οι σπουδαίες «Μέρες», που έθρεψαν τα νιάτα μας ολοκληρώθηκαν καθώς προστέθηκαν θέλοντας και μη ερήμην του ποιητή οι δυο τελευταίοι τόμοι μόλις πέρυσι) τα οποία, αν μη τι άλλο μας διδάσκουν και το πόσο σημαντικό είναι να «ξαναβλέπει»  κανείς τα γραφτά του προτού τα διώξει για τύπωμα,  σε καμιά υπόληψη δεν είχε τον Ίωνα Δραγούμη. Έγραφε στις Μέρες Α΄:

[…] Διάβασα σήμερα «Όσοι ζωντανοί» του Ι. Δραγούμη. Τυπικό παράδειγμα Ρωμιού, αυτός ο αντιφατικός άνθρωπος. Σε παίρνει λύπη να σκέπτεσαι αυτά που έγραφε και αυτά που έκανε. Η αντίφαση μπορεί να ήταν ασήμαντο πράγμα, αν ήταν μόνο άνθρωπος του πνεύματος ή του αισθήματος, κάτι σαν τον Σικελιανό ας πούμε. Αλλά το δράμα είναι πως θέλησε να γίνει και άνθρωπος της δράσης· παραπλανήθηκε με καταπληκτικές αδυναμίες στο λαβύρινθο της δράσης […].

 Αλλά και εν γένει οι Δραγούμηδες —για να λέμε και τη μαύρη την αλήθεια— του κάθονταν μάλλον στο στομάχι του ανθρώπου, αφού και στον μικρότερο αδελφό του Ίωνος, τον Φίλιππο Δραγούμη, ο αυστηρός  ο Σεφέρης σέρνει τα εξ αμάξης στο «Πολιτικό ημερολόγιο»  (ο Φ. Δραγούμης έκανε κι ένα φεγγάρι επικεφαλής του Διπλωματικού σώματος ως Υπουργός των Εξωτερικών). Τα ημερολόγια  του Ίωνος Δραγούμη βέβαια δεν εδέησε να ολοκληρωθούν ποτέ με την αγαστή σύμπνοια ανθρώπινων χειρισμών και σκοπιμοτήτων  ή ατυχών περιστάσεων. (Τώρα μόλις αχνοφαίνεται κάποιο φως. Ίδωμεν..).  

Το έργο των ταγών της γενιάς του ’30 ακούμπησε και με το παραπάνω στην «ελληνικότητα, την ελληνική γραμμή, το ελληνικό φως» και σ’ αυτή τους την επιλογή, όταν σκάρωναν το εικονοστάσι με τους προγόνους των, ο μεν Περικλής Γιαννόπουλος βρήκε κάποια θέση ο Δραγούμης όμως όχι… 

Τί κι αν   ο Ελύτης υποτονθόριζε κάτι δειλές, ήξεις-αφήξεις, λέξεις ή κάτι σαν «Γιαννόπουλος και Δραγούμης δεν μας έχουν πει ακόμη την τελευταία τους λέξη» (φράση που αργότερα απέσυρε από την  επανέκδοση των «χαρτιών» του); Τι κι αν ο Γιώργος Θεοτοκάς ήδη από το 1928 έγραφε: 

 

[…] Δέν κολακέβει καθόλου τούς διανοούμενούς μας ἡ ἀδιαφορία, πού ἔδειξαν ὡς σήμερα γιά τό ἔργο αὐτοῦ τοῦ ἐξαιρετικοῦ ἀνθρώπου, πού σκέφτηκε καί πού αἰστάνθηκε περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον Ἕλληνα σύγχρονό του. Ὅσο καί ἄν εἶναι τό ἔργο του κοματιασμένο καί ἀδούλεφτο, φαίνεται πώς μέσα σ’ αὐτό θά πάμε νά βροῦμε τά ρεκόρ τῆς νεοελληνικῆς πρόζας. Φαίνεται πώς μέ τόν Ἴωνα ἀρχίζουν νά χαράζουν στόν ὁρίζοντα μερικές ἐλπίδες μεγάλης λογοτεχνίας. Μά πρέπει νά δουλέψουν ἀπάνω στό ἔργο του καί βαριούνται. Ὅλα αὐτά τά πολύτιμα πράγματα ἔμειναν ὡς σήμερα στά χέρια τῶν ἐφημεριδογράφων; 

Τί κι αν ο Ανδρέας Καραντώνης τόλμησε κάποια συμπαθητικά λόγια για τον Δραγούμη να γράψει. Η ιδιοκτησίας (του και «Κολοσσού του Αμαρουσίου» αποκληθέντος) Γιώργου Κατσίμπαλη, «γενιά του ’30» (Θεός συγχωρέσει τα αποθαμένα της…)  απεδείχθη  «μικρόψυχη»…

Τύψεις κατέτρωγαν τον Ελύτη, μέχρις εσχάτων, που έθαψε την αγάπη την οποία κάποτε είχε για τον Ίωνα και τα γραφτά του. Έλεγε (σε συνέντευξή του το 1977 στα «Επίκαιρα» στον Τάσο Μενδράκο)  ο άλλος μας νομπελίστας τα εξής αμφίσημα και κρυπτικά: 

«Tέλος ελπίζω στο μέλλον να μου δοθεί ο καιρός ν’ ασχοληθώ με την παράδοξη και αντιφατική μορφή του Ίωνος Δραγούμη. Απ’  αυτή την άποψη η δουλειά μου μοιάζει κάπως αχάριστη. Με τον ίδιο μόχθο θα μπορούσα να είχα ασχοληθεί με πιο προσιτά και δημοφιλή θέματα, όμως αισθάνομαι ότι αυτή είναι η αποστολή μου και εννοώ να την εκπληρώσω». 

Δεν το έκαμε ποτέ. Μα ούτε φυσικά κι ο Γιώργος Σεφέρης δημοσίευσε ποτέ ένα δοκίμιο (κατά την ταπεινή μου γνώμη έναν αποκαρδιωτικό για τον πολιτισμό, την ποιότητα και ύψος ενός  Σεφέρη αντι-Δραγουμικό λίβελο…) που είχε σχεδιάσει και άφησε αδημοσίευτο στο αρχείο του που φυλάσσεται στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη εκεί που φυλάσσονται, τα αδημοσίευτα στο μεγαλύτερο μέρος τους, γραφτά του Ίωνος. Διάβαζα αυτό το σκαρίφημα -σχεδίασμα δοκιμίου του Σεφέρη και δεν πίστευα στα μάτια μου («Μα για ποιόν Δραγούμη μας μιλάει εδώ ο ξινισμένος  Σμυρνιός»; μου ξέφυγε…)

Τέλος πάντων όλ’ αυτά τα πικρά γιατί να τα θυμήθηκα άραγε;

Γιατί πράγματι εδώ είναι το μέρος κύριοι… This is the place! Απέναντι από το Χίλτον στη Οδό Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, λίγο πιο πάνω από τον Ευαγγελισμό. Εκεί που ορθώνεται η πολύπαθη* στήλη που έστησε ο φίλος του καστοριανός αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος…  Εδώ ΔΟΛΟΦΟΝΗΣΕ (και όχι εκτέλεσε) τον Δραγούμη το παραστρατιωτικό άγημα της συμμορίας του Γύπαρη το οποίο λειτούργησε ομόθυμα και με προφανή εντολή-συναυτουργία των εξής ανθρώπων: (1)  ενός «αντ’ αυτού» του Ελευθερίου Βενιζέλου του Εμμανουήλ  Ρέπουλη, (2) ενός εθνικού Ευεργέτη πρώην Δημάρχου  Αθηναίων του Εμμ. Μπενάκη   (τι γύρευαν τούτοι οι δυο στο σημείο εκείνο εκείνη τη χρονική στιγμή δεν απαντήθηκε ποτέ...) και (3)  ενός ποταπού, αδίστακτου, φιλόδοξου και ιδιοτελούς ανδρός, του  και δια βίου επί μισθώ σωματοφύλακα του Εθνάρχη Βενιζέλου, του Παύλου Γύπαρη από την Ασή γωνιά της Κρήτης, εμπνευστή των μελλοντικών μισθοφορικών Ταγμάτων Ασφάλειας. 

Το σώμα του νεκρού καταληστεύθηκε (αφαιρέθηκαν  όλα τα τιμαλφή από τους κατσαπλιάδες του Γύπαρη, λογχίστηκε με τις ξιφολόγχες των όπλων πολλές φορές, πυροβολήθηκε με δεκατρείς βολίδες, τρεις απ’ αυτές στο κεφάλι, και αφέθηκε εκεί στη μέση του δρόμου για ώρες, με πλήρες κάταγμα του μηριαίου οστού και σχεδόν αποτετμημένη την κεφαλή (σύμφωνα με το ιατροδικαστικό πόρισμα). Λιντσάρισμα, δολοφονία, περιϋβρυση νεκρού. Κανονική σφαγή... Πράγματα που έκαναν βεβαίως τον Εθνάρχη (ο οποίος "ανάρρωνε" από ένα επιπόλαιο τραύμα στον αγκώνα που του προκάλεσε η δολοφονική επίθεση  των ηλιθίων στο σταθμό της Λυών στο Παρίσι) μόλις έμαθε «τα χαμπέρια», με κείνη την ρητορική δεινότητα που τον διέκρινε, να εκστομίσει τα εξής βαθυστόχαστα ελληνικά: Φοβερό! Φοβερό! Φοβερό!

(Τα ξεφούρνιζε  πολύ αργότερα κι ο μακαρίτης ο Βλάσης Μπονάτσος σε τηλεπαιχνίδια αυτά…)

And today is the date… 

Ήταν 31 Ιουλίου του 1920 με το Ιουλιανό ημερολόγιο και 13 Αυγούστου, δηλαδή σαν σήμερα, με το Γρηγοριανό, απομεσήμερο 3-4 η ώρα:

Τίς ὧρες 3 ἕως 5 τό πρωί εἶνε ἡ ζωή λιγώτερη στὸν κόσμο —εἶνε ἡ ὧρες πού πεθαίνουν οἱ περισσότεροι ἄρρωστοι ἄνθρωποι. Μένα μ’ ἀρέσει νά πεθάνω τό μεσημέρι. 

(ημερολόγιο 4 Ιανουαρίου 1907)

Όπερ και εγένετο,Ίων!

 *Για την αναθηματική  στήλη και τα πάθη της, για τους υπεύθυνους της δολοφονίας και την διαχείριση του φακέλου της δίκης που κατέληξε στο αρχείο φροντίδι Ελευθ. Βενιζέλου, για το βίο και την πολιτεία και τις φρικωδίες του Γύπαρη θα επανέλθουμε τις επόμενες μέρες…