"Ο ταπεινότερος τῶν ὑλισμῶν θὰ κυριαρχήση πάνω σὲ κάθε πνευματικότητα"

 

ΕΝΑ ΑΓΝΩΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗ

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί απόσπασμα διαλόγου πιθανότατα από το αδημοσίευτο (και ίσως ημιτελές) μυθιστόρημα του Ίωνος Δραγούμη «Οι Τρεις Φίλοι», γραμμένο στα γαλλικά (1717-18) όταν αυτός ήταν εξόριστος στο Αιάκιο της Κορσικής. Το απόσπασμα, με τον τίτλο που το αναδημοσιεύουμε εδώ και μεταφρασμένο από τον αδελφό του Φίλιππο Στεφ. Δραγούμη, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Μέρες, τεύχ. 29, Ιανουάριος 1949, σελ. 135-136. 

Στο διάλογο που ακολουθεί είναι σχεδόν βέβαιο πως ο Δραγούμης τοποθετεί τον εαυτό του στο ρόλο του "ποιητή".

 

 

ΙΩΝΟΣ ΔΡΑΓΟΥΜΗ

 

Πολιτισμός καὶ διανοούμενοι

 

 

 

Ο αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος (1871-1939) επιστήθιος φίλος και συνεργάτης του Ι. Δραγούμη, καθώς επιβλέπει την αναστήλωση του Ι.Ν. του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκη μετά τη καταστροφική πυρκαγιά του 1917.
 

 

Ποιητής. Ο ταπεινότερος τῶν ὑλισμῶν θὰ κυριαρχήση πάνω σὲ κάθε πνευματικότητα, σὲ κάθε ψυχικὸ ἀνύψωμα.

Συγγραφέας. Βλέπετε τὰ πράγματα μὲ ὑπερβολική ἀπαισιοδοξία. Ἄλλωστε, γιατί θέλετε νὰ μὴν ἐπικρατήση ὁ ὑλισμὸς καὶ στὴν Ἑλλάδα, ἀφοῦ συμβαδίζει μ' ὁλάκερο τὸ σύγχρονο πολιτισμό;

Ποιητής. Δὲν ξεύρω ἂν ὁ σύγχρονος πολιτισμὸς ἢ μᾶλλον οἱ διάφοροι πολιτισμοὶ τῆς ἐποχῆς μας, τείνουν πρὸς τὸν ὑλισμό ἂν εἶναι ἔτσι, δὲν πρόκειται πιὰ γιὰ πολιτισμούς παρὰ γιὰ σαπίλες. Αὐτὴ ἡ ἔννοια τοῦ πολιτισμοῦ εἶναι σύμπλεγμα ἰδεῶν ὁλότελα πνευματικῶν δὲν θὰ μποροῦσε νὰ νοηθῆ διαφορετικά. Δὲν ὑπάρχει πολιτισμός χωρίς πνευματικότητα καὶ χωρίς ἠθικότητα. Ἄν οἱ πολιτισμοί οἱ σύγχρονοι τείνουν πρὸς τὸν ὑλισμό, τοῦτο σημαίνει πὼς ἀρχίζουν νὰ ἐκφυλίζονται, καὶ καὶ πὼς οἱ κοινωνίες ποὺ τοὺς εἶχαν πλάσει, ξεπέφτουν καὶ ἀποσυνθέτονται. Δὲν ἀντιλαμβάνομαι πὼς μπορεῖτε νὰ εὔχεσθε τὴν κατάπτωση γιὰ τὴν κοινωνία μας, ἐνῶ ἀκριβῶς εὑρίσκεται στὴν ἀρχή τοῦ σχηματισμοῦ της. Θέλετε νὰ τὴν κάμετε νὰ ἐκτραπῆ ἀπὸ τὸ δρόμο της;

Συγγραφέας. Δὲν εὔχομαι ἄλλο, παρὰ θὰ ἤθελα οἱ Ἕλληνες νὰ δεχθοῦμε τὸν Δυτικό πολιτισμό.

Ποιητής. Μολονότι εὔχεσθε νὰ δεχθοῦμε τὸ δυτικό πολιτισμό - πρᾶγμα ἄλλωστε ἀδύνατο, ἐκτός ἄν πρόκειται γιὰ τὶς ἐξωτερικές επιφάνειες τοῦ πολιτισμοῦ αὐτοῦ ἀνάγκη νὰ ὁμολογήσετε πὼς εὑρίσκεται σήμερα σὲ στάδιο καταπτώσεως.

Συγγραφέας. Παραλογίζεσθε μοῦ φαίνεται. Πῶς; ἰσχυρίζεσθε ὅτι οἱ Γάλλοι, οἱ Γερμανοί, οἱ Ἄγγλοι εὑρίσκονται σὲ κατάπτωση;

Ποιητής. Δὲν γνωρίζω ἂν ξεπέφτουν τὰ ἔθνη αὐτά, ἀλλὰ ὁ πολιτισμός τους ξεπέφτει ἀσφαλῶς. Ὅταν τὰ λόγια ἑνὸς λαοῦ, δὲν ανταποκρίνονται πιὰ πρὸς τὶς πράξεις του, κάτι σάπιο κρύβεται σ’ αὐτὸν τὸν λαόν.

Ποιητής. Ὦ! Σᾶς ξέρω εἶσθε μονάχα φανατικὸς καὶ θέλετε νὰ παίζετε τὸ πρόσωπο τοῦ «διανοουμένου».

Συγγραφέας. Καὶ μήπως δὲν εἶμαι γὼ «διανοούμενος»; Δὲν ξέρετε λοιπὸν πῶς ἐσπούδασα στὴ Γερμανία καὶ ἐμελέτησα τὴν κοινωνιολογία; Γύρισα κόσμο, παρακολούθησα θέατρα, ἐκθέσεις, πινακοθήκες, ἐργαστήρια ζωγράφων καὶ γλυπτῶν...

Ποιητής. Τὰ ξέρω ὅλα αὐτά. Μὰ οἱ μελέτες σας τῆς κοινωνιολογίας καὶ τὸ περιδιάβασμά σας στὰ ἐργαστήρια καὶ στὶς πινακοθήκες, δὲν σᾶς ἔκαναν ἐξυπνότερο οὔτε περισσότερο διανοούμενο, ἂν ἡ λέξη «διανοούμενος» σημαίνει ἀληθινά κάτι.

Συγγραφέας. Τί, λοιπόν; Δὲν ξέρετε τί σημαίνει ἡ λέξη «διανοούμενος;»

Ποιητής. Ὄχι. Δῶστε μου τὸν σωστὸν ὁρισμόν της…

Συγγραφέας. Ὁ διανοούμενος εἶναι intellectuel, δηλ. διανοεῖται...

Ποιητής. Ἐννοῶ, ἀλλὰ προχωρεῖστε.

Συγγραφέας. Διανοούμενος εἶναι ὅποιος ζῆ μὲ τὴ σκέψη, ὅποιος εἶναι διαβασμένος, ὅποιος γνωρίζει πολλὰ πράγματα σχετικὰ μὲ τὴν ἱστορία, τὴν ἐπιστήμη, τὶς τέχνες καὶ μὲ τὰ γράμματα.

Ποιητής. Νὰ συμπληρώσω... καὶ ὅποιος ὁμιλεῖ γιὰ ὅλα τὰ πράγματα.

Συγγραφέας. Ἀκριβῶς!

Ποιητής. Χωρὶς νὰ ἐμβαθύνη σὲ τίποτα.

Συγγραφέας. Ἀπεναντίας, μὲ ἁρμοδιότητα... μὲ ἁρμοδιότητα… ἀρκετή τέλος πάντων...

Ποιητής. Ἀρκετή γιὰ ποιόν;

Συγγραφέας. Ἀρκετή γιά τόν ἑαυτό του καὶ γιὰ τὴν κοινωνία.

Ποιητής. Ἄν εἶναι ἔτσι, δὲν χρειάζεται αντίρρηση. Τότε τέτοιος εἶναι ὅποιος ὁμιλεῖ γιὰ ὅλα τά πράγματα μὲ αρμοδιότητα, ἀλλά χωρίς τὴν ἱκανότητα νὰ αἰσθάνεται τίποτε· «κύμβαλον ἀλαλάζον» ὅπως θάλεγε κι ὁ Ἀπόστολος Παῦλος.

Συγγραφέας. Μὰ ὄχι, μὰ ὄχι...

Ποιητής. Διανοούμενος εἶναι ὁ ξερίζωτος, ὁ κοντόφθαλμος, ποὺ νομίζει πὼς μ’ ἕνα παίξιμο τοῦ χεριοῦ, μὲ σειρές επιχειρημάτων, συλλογισμῶν καὶ συζητήσεων, μπορεῖ νὰ λύση ὅλα τὰ ζητήματα τοῦ κόσμου. Κατ’ οὐσίαν εἶναι μονάχα παρορμητικός (impulsif) καὶ μπορεῖ νὰ γίνη διαδοχικά, φανατικὸς ὑπερασπιστής κάθε παλαβωμάρας, κάθε ἰδέας ποὺ γιὰ τὴν ὥρα τοῦ φαίνεται νέα κι’ εὐχάριστη. Εἶναι ὄν χωρίς ψυχή, ἀλλὰ ποὺ ξέρει νὰ λέη ὡραῖα λόγια.  Συχνὰ εἶναι μόνο μασκαρεμένος ἀρριβιστής.

Συγγραφέας. Μά, διόλου, διόλου!

 

 

 

 

Σημαίνει κάτι η λέξη «διανοούμενος»;

 

[Ένα άγνωστο κείμενο του Ίωνος Δραγούμη]

 

 

Hussain Sabr Al Jassim Intellectual disability

 

  Ὁ ταπεινότερος τῶν ὑλισμῶν θά κυριαρχήσει 

πάνω σέ κάθε πνευματικότητα, 

σέ κάθε ψυχικό ἀνύψωμα.

 

Το παρακάτω κείμενο, γραμμένο από τον Ί. Δραγούμη κατά την περίοδο της εξορίας του στο Αιάκειο της Κορσικής, αποτελεί απόσπασμα μεγαλύτερου ίσως κειμένου, το οποίο προς το παρόν δεν προσπάθησα να εντοπίσω αν βρίσκεται ανάμεσα στα κατάλοιπά του που απόκεινται στην ΑΣΚΣΑ. Δημοσιεύτηκε σε μετάφραση του αδελφού του Φιλίππου  στο περιοδικό Μορφές [τχ. 4 (28) Ιαν. 1949, σελ. 135-136] με τον τίτλο Πολιτισμός καί διανοούμενοι. (Περιττεύει μάλλον να σας υποδείξω ότι ο υποδυόμενος τον «ποιητή», που αναστατώνει τον συγγραφέα, είναι βέβαια ο Ίων Δραγούμης). 

       Π ο ι η τ ή ς. Ὁ ταπεινότερος τῶν ὑλισμῶν θά κυριαρχήσει πάνω σέ κάθε πνευματικότητα, σέ κάθε ψυχικό ἀνύψωμα.

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Βλέπετε τά πράγματα μέ ὑπερβολική ἀπαισιοδοξία. Ἄλλωστε γιατί θέλετε νά μήν ἐπικρατήσει ὁ ὑλισμός καί στήν Ἑλλάδα, ἀφοῦ συμβαδίζει, μ’ ὁλάκερο τό σύγχρονο πολιτισμό;

      Π ο ι η τ ή ς. Δέν ξεύρω ἄν ὁ σύγχρονος πολιτισμός ἤ μᾶλλον οἱ διάφοροι πολιτισμοί τῆς ἐποχής μας, τείνουν πρός τόν ὑλισμό· ἄν εἶναι ἔτσι, δέν πρόκειται πιά γιά πολιτισμούς παρά γιά σαπίλες. Αὐτή ἡ ἔννοια τοῦ πολιτισμοῦ εἶναι σύμπλεγμα ἰδεῶν ὁλότελα πνευματικῶν· δέν θά μποροῦσε νά νοηθεῖ διαφορετικά. Δέν ὑπάρχει πολιτισμός χωρίς πνευματικότητα καί χωρίς ἠθικότητα. Ἄν οἱ πολιτισμοί οἱ σύγχρονοι τείνουν πρός τόν ὑλισμό, τοῦτο σημαίνει πώς ἀρχίζουν νά ἐκφυλίζονται, καί πώς οἱ κοινωνίες πού τούς εἶχαν πλάσει, ξεπέφτουν καί ἀποσυνθέτονται. Δέν ἀντιλαμβάνομαι πώς μπορεῖτε νά εὔχεσθε τήν κατάπτωση γιά τήν κοινωνία μας, ἐνῶ ἀκριβῶς εὑρίσκεται στήν ἀρχή τοῦ σχηματισμοῦ της. Θέλετε νά τήν κάμετε νά ἐκτραπῆ ἀπό τό δρόμο της;

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Δέν εὔχομαι ἄλλο, παρά θά ἤθελα οἱ Ἕλληνες νά δεχθοῦμε τόν Δυτικό πολιτισμό.

      Π ο ι η τ ή ς. Μολονότι εὔχεσθε νά δεχθοῦμε τό δυτικό πολιτισμό —πρᾶγμα ἄλλωστε ἀδύνατο, ἐκτός ἄν πρόκειται γιά τίς ἐξωτερικές ἐπιφάνειες τοῦ πολιτισμοῦ αὐτοῦ— ἀνάγκη νά ὁμολογήσουμε πώς εὑρίσκεται σήμερα σέ στάδιο καταπτώσεως.

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Παραλoγίζεσθε μοῦ φαίνεται. Πῶς ἰσχυρίζεσθε ὅτι οἱ Γάλλοι , οἱ Γερμανοί, οἱ Ἄγγλοι εὑρίσκονται σέ κατάπτωση;

      Π ο ι η τ ή ς. Δέν γνωρίζω ἄν ξεπέφτουν τά Ἔθνη αὐτά ἀλλά ὁ πολιτισμός τους ξεπέφτει ἀσφαλῶς. Ὅταν τά λόγια ἑνός λαοῦ, δέν ἀνταποκρίνονται πιά πρός τίς πράξεις του, κάτι σάπιο κρύβεται σ’ αὐτόν τόν λαόν.

………………………………………………………………………….

      Π ο ι η τ ή ς. Ὦ! Σᾶς ξέρω εἶσθε μονάχα φανατικός καί θέλετε νά παίζετε τό πρόσωπο τοῦ «διανοουμένου».

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Καί μήπως δέν εἶμαι γώ «διανοούμενος»; Δέν ξέρετε λοιπόν πώς ἐσπούδασα στή Γερμανία καί ἐμελέτησα τήν κοινωνιολογία; Γύρισα κόσμο, παρακολούθησα θέατρα, ἐκθέσεις, πινακοθῆκες, ἐργαστήρια ζωγράφων καί γλυπτῶν…

       Π ο ι η τ ή ς. Τά ξέρω ὅλα αὐτά. Μά οἱ μελέτες σας τῆς κοινωνιολογίας καί τό περιδιάβασμά σας στά ἐργαστήρια καί στίς πινακοθῆκες, δέν σᾶς ἔκαναν ἐξυπνότερο οὔτε περισσότερο διανοούμενο, ἄν ἡ λέξη «διανοούμενος» σημαίνει ἀληθινά κάτι.

       Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Τί λοιπόν; Δέν ξέρετε τί σημαίνει ἡ λέξη «διανοούμενος»;

       Π ο ι η τ ή ς. Ὄχι. Δῶστε μου τόν σωστόν ὁρισμόν της.

       Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Ὁ διανοούμενος εἶναι intellectuel, δηλαδή διανοεῖται…

       Π ο ι η τ ή ς. Ἐννοῶ, ἀλλά προχωρεῖστε…

       Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Διανοούμενος εἶναι ὅποιος ζεῖ μέ τή σκέψη, ὅποιος εἶναι διαβασμένος, ὅποιος γνωρίζει πολλά πράγματα σχετικά με την ἱστορία, τήν ἐπιστήμη, τίς τέχνες καί μέ τά γράμματα.

       Π ο ι η τ ή ς. Νά συμπληρώσω… καί ὅποιος ὁμιλεῖ γιά ὅλα τά πράγματα.

       Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Ἀκριβῶς!

       Π ο ι η τ ή ς. Χωρίς νά ἐμβαθύνει σέ τίποτα.

       Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Ἀπεναντίας, μέ ἁρμοδιότητα… μέ ἁρμοδιότητα, ἀρκετή τέλος πάντων.

      Π ο ι η τ ή ς. Ἀρκετή γιά ποιόν;

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Ἀρκετή  γιά τόν ἑαυτό του καί γιά τήν κοινωνία.

       Π ο ι η τ ή ς. Ἄν εἶναι ἔτσι, δέν χρειάζεται ἀντίρρηση. Τότε τέτοιος εἶναι ὅποιος ὁμιλεῖ γιά ὅλα τά πράγματα μέ ἁρμοδιότητα, ἀλλά χωρίς τήν ἱκανότητα νά αἰσθάνεται τίποτε —«κύμβαλον ἀλαλάζον» ὅπως θάλεγε κι ὁ Ἀπόστολος Παῦλος.

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Μά ὄχι, μά ὄχι…

      Π ο ι η τ ή ς. Διανοούμενος εἶναι ὁ ξερίζωτος, ὁ κοντόφθαλμος, πού νομίζει πώς μ’ ἕνα παίξιμο τοῦ χεριοῦ, μέ σειρές ἐπιχειρημάτων, συλλογισμῶν καί συζητήσεων, μπορεῖ νά λύση ὅλα τά ζητήματα τοῦ κόσμου. Κατ’ οὐσίαν εἶναι μονάχα παρορμητικός (impulsif) καί μπορεῖ νά γίνη διαδοχικά φανατικός ὑπερασπιστής κάθε παλαβωμάρας, κάθε ἰδέας πού γιά τήν ὥρα τοῦ φαίνεται νέα κι εὐχάριστη. Εἶναι ὄν χωρίς ψυχή, ἀλλά πού ξέρει νά λέη ὡραῖα λόγια. Συχνά εἶναι μόνο μασκαρεμένος ἀρριβιστής.

      Σ υ γ γ ρ α φ έ α ς. Μά, διόλου, διόλου!

 

(Απόσπασμα διαλόγου γραμμένου γαλλικά στα 1917-1918. Μετάφραση Φιλ. Στ. Δραγούμη)